order cheap online generic antibiotics viagra drug in fr pharmacy red pill or blue pill quote suhagra on line purchase doxazosin 2mg tablets montelukast reviews keflex not generic unisom side effects wiki where can i buy haldol mg is zestril better than lisinopril buy abilify inhaler canada what percentage of drugs come from mexico lexapro online coupon code reglan 40 mg pharmacy what do lisinopril pills look like efectos secundarios del disgrasil viagra versus cialis which is better does cialis work better than viagra accutane online pharmacy uk flagyl compatible with potassium depakote comments order canada zyvox online buy accutane greece nolvadex purchase in canada no prescription hyzaar 100/12.5 side effects coreg usa buy hoodia online usa best place purchase cialis online order reminyl cheap comprar phenergan portugal phentermine slimming tablets uk long time side effects accutane apcalis sx no prrescription diarex legal us pfizer viagra spray cheapest drug cafergot flovent online cheap order inderal 40 mg montelukast singulair 4mg what is benicar hct for maximum dosage for cialis cialis online usa pharmacy lamictal cost australia canadian walmart drog diclofenac heart attack lawsuit amsa orlistat 120mg motilium medication ventolin albuterol inhaler for sale atacand prescription purchase synthroid 88 mcg brand viagra mexico pharmacy alligator snapping turtle for sale online liquid aricept review comprar cymbalta pela internet haridra for sale australia cipralex weight gain or loss is it safe to order medicine from canada side effects of long term use of zantac generic cialis canadian pharmacy buy tadalis sx singapore can you order haldol buy kamagra soft tablets online buy suhagra online from mexico side effects of azithromycin 1000 mg cleocin gel online pharmacy uk nymphomax tablets price is dulcolax sold over the counter cheapest flonase tablets uk order generic mircette elocon drug schedule clomid mail order buy allegra 5 online claritin india no rx biaxin online cutaneous larva migrans albendazole treatment can you order micardis purchasing rosuvastatin online uk caverta drugstore.com zofran drug classification online toradol purchase pulmicort ulotka buy lasix mg online prednisone for poison ivy and alcohol consumption how to take lady era prescription viagra cost best entocort prices purchase bystolic 10mg online aceon cost in canada order alesse usa online pharmacy buy lioresal online usa rx viagra misoprostol cytotec dosage buy generic amantadine lillian pharmacy 36549 buy nitroglycerin xr without prescription colospa without prescription buy zyprexa olanzapine online serpina hotel bodrum reviews cephalexin generic reviews cheap generic viagra professional order adalat 120 mg trental roche precio argentina order methotrexate injection alphagan order in the us lamictal and pregnancy risks atorlip-20 with no rx levitra professional drug class olanzapine 40 mg day finasteride receding hairline wellbutrin over counter medication buy cheap generic avapro online fincar where to purchase after effects of prednisone use indian pharmacy amaryl canadian health and safety law norm keith vasodilan canada overnight delivery floxin no prescription canada acai 100mg cheap bupropion and escitalopram combination advair diskus mg buy sumycin in croatia proscar tablets 5mg trileptal pill shortage alli available yet best place buy decadron pct gyne-lotrimin prices is mail order stromectol safe buy generic viagra united states yasmin price buy nizoral cheap prednisone 10mg tablet comprar cialis super active pela internet elocon dosage instructions propecia pill canadian buy astelin with e check what is nitrofurantoin drugs alli diet pills reviews 2013 ordering amaryl uk forzest women buy buy nizoral shampoo boots generic atorlip-10 us buy generic tetracycline bacterial cheap viagra no prescription canada brand sale generic cialis 1 guy 1 jar yahoo answers revia next day indian substitute for viagra culturismo y fitness dieta de volumen prescription price buy accutane online comprar viagra online portugal strattera coupon eli lilly tomar cialis y alcohol micardis plus 40 12.5 mg side effects plavix generic cheap costs walgreens pharmacy pay online non generic ceftin buy prozac no prescription aus buy cheap rx7 myambutol online legally what is seroflo drugs aspirin capsules purchasing ginseng online no prescription cephalexin sale protonix next day buy atrovent online no prescription united states azithromycin chlamydia how long himcolin sale dosage generic xanax highest mg tamsulosin hcl for kidney stones in women 500mg norfloxcin iv antibiotics for sinusitis buy 5mg propecia online aceon without a script fedex cod donde comprar rumalaya order viagra from mexican pharmacy albendazole not generic where purchase biaxin indian generics online aciclovir buy cheap alli weight-loss aid cheap tricor uk can buy acai berry over counter buy depakote online 007 shoppers drug mart canada post locations how many mg of nolvadex should i take for pct mexico pharmacy metoclopramide no prescription triamterene roche precio argentina venlor for sale usa can you buy valtrex canada buy orlistat online without prescription top 10 online precose sites alesse 28 discontinued can drink alcohol while medrol dose pack buying synthroid order live ants for ant farm research grade hydrochlorothiazide danazol tablets side effects orlistat shortage update july 2012 list of tesco stores selling finax coupon for advair diskus 250 50 buy cyklokapron no prescription buy levitra discount guardian pharmacy singapore novena tiny blue pain pills cheap nike air max 1 leopard print do you need rx alavert buy myambutol capsules singulair medication where to buy can you split levitra tablets strattera dose for children nhs repeat prescriptions online discounts coupons alli weight loss side effects of prednisone injection chloroquine tablets 40mg discount liposafe pharmacy that sells promethazine metoclopramide where to buy in canada post cycle therapy revatio slimming tablets tesco pariet pill shortage buy inderal 40 abg 100 light blue pill voltaren for sale australia actoplus met xr package insert generic dapoxetine in usa hydrea overnight delivery metformin lowest price cheap mexican pharmacy online aldactone dosage for hair loss artane castle shopping centre website how to purchase viagra levitra where to get dapoxetine tablets 60 mg buy aciclovir online australia no prescription dexametasona clorfenamina tabletas elocom keno"cs o"sszete'tele overseas pharmacy no prescription dipyridamole khawaja naveed ki adalat 2013 rosuvastatin results forum order eldepryl canada ventolin inhaler discontinued aldactone pills online in the canada cheap cabana us clomid medication online flovent overnight delivery current price cefixime depo medrol 80 mg injection the morning after pill free remeron brands india prescription orlistat reviews can you buy doxycycline in bangkok very cheap cefadroxil ultra low dose kytril sildenafil citrate 50mg tab trental online usa albenza 100mg buy atacand medication assistance undissolved asacol pills in stool nolvadex cost in canada lamictal capsules can youtube buy cialis professional in ireland canadian pharmacy buy revia in india online buy canada no prescription for viagra plus what is the generic name for doxycycline hyclate buying calcium carbonate using paypal generic innopran xl for sale on line indian pharmacy propecia online lasix no prescription can you buy phenergan over the counter in ireland suhagra overseas can you buy viagra jelly in ireland what is zyprexa tablets used for ayurslim online in usa how to get reglan on line can you buy vasotec enalapril pharmacy that sells methotrexate what is chloramphenicol antibiotic low dose of viagra precio de las pastillas cytotec en peru cozaar xq 100 disgrasil 120 mg contraindicaciones vente de grifulvin v au quebec order discount cialis online cost of benemid without insurance buy torsemide with no rx 100mg clomid side effects what does suhagrath mean comprar adalat online finasteride usa buy tetracycline boots pharmacy generic form haldol lexapro weight gain stomach wal mart pharmacy online wal mart pharmacy pletal lowest price can you buy generic diflucan how to get yasmin on line cloridrato de sertralina ems prec,o internal medicine alliance tucker georgia comprar tinidazole pela internet midamor in italia legal to buy diclofenac gel viagra de marque cream betnovate doxycycline next day shipping generic benadryl switzerland buy proscar mg where to purchase brahmi safe buy ampicillin online order atacand 32mg national association of pharmacy regulatory authorities canada tricor singapore address buy zerit hong kong triamterene hctz dosage forms valsartan diovan uses levitra 100 arimidex uk next day delivery what is atenolol prescribed for bupropion how to buy combivent online no prescription fda approved no prescription next day delivery fast levothroid delivery very cheap revatio seroquel xr 300 mg prices elocon shelf life buy finpecia for daily use Purchase trazodone 100mg brand name decadron online viagra for men available in india price of cystone tricor delivery caverta from usa order cardura online with visa duphalac generico italiano is pletal available in canada levlen without script pyridium 100mg posologia can you only get rumalaya forte on prescription buy brand name levitra online tulasi plants sale avodart uk hair loss foro comprar viagra sin receta cheap erythromycin 500mg buy astelin online india mexican pharmacy no prescription zyban paypal pay by check online alavert india western drug shatavari celebrex tablets from buy is generic cialis available in canada rizatriptan migraine dapoxetine pas cher italie does viagra work the first time you take it cheap viagra from canada online order generic finax what is cialis jelly drugs elimite for sale uk motilium melts best generic femara review what is metformin used to treat pcos how to take rizatriptan wafers buy finpecia paypal accepted dapoxetine generic cheap canadian fincar tablet birth control pills advair diskus viagra legal buy buy yasmin with e check purchase feldene gel cholestoplex canadian pharmacy galaxy lithium mine ravensthorpe western australia generic altace buy canada onde posso comprar clomid buying codeine cough syrup online prednisone 40 mg taper schedule ringworm medication pills taking clomid pregnancy test vasotec side effects hair loss rocaltrol online cheap shallaki mg buy 500mg buy tetracycline online carbozyne to buy from europe is allegra available in generic form finpecia on line purchase can you buy deltasone online can you buy brand levitra in ireland wellbutrin sr 100mg buy why can;t i get levothroid where to purchase mevacor cheap innopran xl free delivery disulfiram reaction symptoms buy doxycycline fast shipping femara from propranolol for migraines during pregnancy can you get high on altace lisinopril 30 mg no prescription viagra effects interactions non prescription minipress pharmacy where to buy viagra in hong kong buy claritin d online generic lexapro citalopram how to give baby prevacid capsules can you buy lanoxin over the counter in germany duphalac dry powder buy alphagan p eye drops discount propranolol otc liv 52 canada buspar no prescription needed lidocaine gel buy reputable online pharmacy levitra ordering kytril comprar cialis en espan~a contrareembolso ampicillin online store costco pharmacy retin-a 0,025 price get zovirax toronto speman next day delivery zofran odt why do you gain weight after stopping yasmin aciclovir comprar mircette next day shipping cheap orlistat buy online alesse generic equivalent onde comprar seroquel xro mais barato flood insurance check alli mist canada bactrim ds and alcohol how long does it take for carafate to start working cost of tretinoin 0,05 without insurance betnovate-n what is parietal pleura and visceral pleura flagyl forte 500mg norvasc 5 mg tabletki nexium 40mg twice a day lopid generic wikipedia drugs where can i buy cialis in the uk cialis super active online mexico kamagra cheapest uk viagra generic launch date robaxin rx flomax international ltd new zealand coreg online pharmacy uk buy maxalt boots brand arjuna buy chloroquine over the counter uk where can i buy tulasi plant in uk can you buy promethazine codeine in canada requip where can i buy acheter revatio pas cher bupropion hcl purchase mixing erythromycin and alcohol order online drugs with a mastercard lowest price cialis 20mg moduretic tablet side effects generic from prandin buy tegretol bulk cost of kamagra pharmacycustomercare generic pills vs brand rocaltrol to buy from europe levlen cheap uk maxalt from canadian pharmacy order inderal forum birth control pills cialis jelly what is pravastatin sodium 40 mg albendazole pills online in the uk buy propecia online uk no prescription imitrex pharmacy can you buy phexin over the counter in germany avalide sublingual dosage danazol side effects in dogs cheap viagra cialis uk el viagra de pfizer what is flagyl 500 mg tablet are asthma inhalers safe during pregnancy anavar only cycle clomid pct cefadroxil uk buy use ralista coupon online furosemide cheap price seroquel xr half life what does viagra do for a woman what is bupropion hcl 75 mg used for Purchase actos 45 mg best place to order levitra what is differin gel used for buy ephedraxin mg where to buy abilify for cheap canadian pharmacy stromectol uk buy lady era online in usa betnovate dosage form isoptin side effects long term use moduretic online pay paypal atenolol anxiety attacks buy seroflo uk the online drugstore kamagra chewable chloroquine medication order over counter viagra alternatives januvia online bestellen cialis super active buy canada best generic lioresal review side effects of amitriptyline 25mg florida amantadine zanaflex online in canada diflucan tablets on line to buy can i take expired imitrex pills
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Aberracje Chromosomowe arrow Zespół Turnera

Menu główne

Genetyka

Różne

Zespół Turnera Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu
Zespół Turnera (ang. Turner's syndrome) – genetycznie uwarunkowany zespół objawów spowodowanych całkowitym lub częściowym brakiem jednego z chromosomów X we wszystkich komórkach organizmu lub w pewnej ich części. Najważniejsze cechy zespołu Turnera to niski wzrost, słabo zaznaczone cechy żeńskie i wrodzona dysgenezja gonad powodująca w większości przypadków bezpłodność.

Epidemiologia

Zespół Turnera jest jedną z najczęstszych aberracji chromosomowych. Ocenia się, ze występuje u 3% wszystkich ludzturner1.jpgkich płodów. Jednakże tylko 1% spośród tych płodów dożywa porodu. Tym samym, zespół Turnera odpowiada za około 7-10% spontanicznych poronień. Szczególnie duża liczba płodów z zespołem Turnera nie przeżywa pierwszego trymestru ciąży, co ilustrują wyniki badań prenatalnych: częstość zespołu Turnera wykrytego w amniocentezie (16. tydzień życia płodowego) szacuje się na 176/100.000, a w CVS (średnio 11. tydzień) 392/100.000. Choroba występuje raz na 2000-2500 żywych urodzeń noworodków płci żeńskiej; oznacza to, że każdego roku w Polsce rodzi się około 100 dziewczynek dotkniętych zespołem Turnera, a liczbę chorych na tę chorobę w Polsce można szacować na około 10 tysięcy osób. Na całym świecie liczba pacjentów z zespołem Turnera wynosi 1,5 miliona. Istotny wpływ na częstość zespołu Turnera ma przerywanie ciąży po prenatalnym zdiagnozowaniu zespołu Turnera; duże badanie przeprowadzone w jedenastu krajach europejskich wykazało, że 66% tych ciąż było przerywanych, przy najwyższym wskaźniku aborcji po rozpoznaniu postawionym na podstawie badania USG (79%, w porównaniu z 42% przerwanych ciąż rozpoznanych kariotypowaniem). W Danii, gdzie w Århus znajduje się jeden z czołowych ośrodków badań nad zespołem Turnera, upowszechnianie wiedzy o zespole i możliwościach jego leczenia zmniejszyło częstosć aborcji płodów zdiagnozowanych prenatalnie ze 100% w latach 1970-1980 do 60% w latach 1985-1988.

Etiologia

Poza monosomią chromosomu X zespół Turnera może być też spowodowany strukturalnymi zmianami jednego chromosomu X (delecje fragmentu chromosomu, izochromosom X, chromosom pierścieniowy). W zależności od wielkości zmian objawy kliniczne są zróżnicowane i nie wszystkie występują. Także w wypadku mozaicyzmu - część komórek ma jeden chromosom X (kariotyp 45,X), a część ma prawidłowy kariotyp (46,XX) - może nie występować pełne spektrum objawów.
Niektórzy badacze sugerują, że "czysty" kariotyp 45,X warunkuje letalny zespół i płody o takim kariotypie są ronione przez matki. Hipotezę tą potwierdzają badania kariotypu komórek innych niż limfocyty na obecność mozaicyzmu.

Częstość poszczególnych aberracji chromosomalnych u pacjentów z fenotypem zespołu Turnera w populacji duńskiej według danych Danish Cytogenetic Central register (DCCR) w latach 1970-2002[2]:

Kariotyp

Częstość
w okresie
prenatalnym

Częstosć
w okresie
postnatalnym

45,X

64%

47%

45,X/46,XX

22%

17%

45,X/46,XX, i(Xq);
46,X,i(Xq)
45,X/46,X,i(Xq)/47,X,i(Xq),i(Xq)
i inne warianty

4%

12%

45,X/46,X,del(X);
46,X,del(X)

7%

8%

45,X/46,XX/47,XXX;
45,X/47,XXX;
45,X/46,XX/47,XXX/48,XXXX

2%

5%

45,X/46,X,r(X)

<1%

6%

45,X/46,XY

 

3%

Inne warianty z
obecnością części chromosomu Y

 

3%

/ - mozaika
del(X) - częściowa delecja chromosomu X
i(Xq) - izochromosom ramienia długiego chromosomu X
r(X) - chromosom pierścieniowy (kolisty) .

Patofizjologia

Zmapowanie chromosomu X i poznanie części jego genów stworzyło możliwość powiązania niektórych cech zespołu Turnera z zaburzeniem funkcji określonych genów. Okazało się również, że zmienność obrazu cytogenetycznego przekłada się na zmienność fenotypu pacjentek z zespołem Turnera, co ma istotne znaczenie w prognozowaniu przebiegu choroby.

Geny mające udział w patogenezie zespołu Turnera:

Gen

Locus

Mechanizm patogenetyczny

Cechy fenotypu

OMIM

SHOX (PHOG)

Xpter-p22.32

Haploinsuficjencja

Niskorosłość i wady kończyn
(zniekształcenia kłykci przyśrodkowych, deformacja Madelunga,
koślawość łokci)[9][10]

OMIM 312865

ODG2 (BMP15)

Xp11.2

Haploinsuficjencja

Nieprawidłowy rozwój gonad

OMIM 300247

Putative lymphogenic gene

Xp11.4-21.1

Haploinsuficjencja

Rozwój obrzęków limfatycznych
i płetwistości szyi [11]

 

GBY

Y

 ?

Nowotworzenie w dysgenetycznych gonadach (gonadoblastoma)

OMIM 424500

VSPA

Xp22.33

Haploinsuficjencja ?

Ograniczenie zdolności neurokognitywnych

OMIM 313000

ODG2 - ovarian dysgenesis 2
BMP 15 - bone morphogenetic protein 15
SHOX - short stature homeobox
VSPA – visuospatial/perceptual abilities gene
ODG2 – ovarian dysgenesis, hypergonadotropic, X linked
SOX3 – sex determining box 3 gene
GBY – gonadoblastoma locus on the Y chromosome
PHOG – pseudoautosomal homeobox-containing osteogenic gene

Czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka wystąpienia zespołu Turnera u dziecka są słabo poznane. Wiadomo, że częstość zespołu u dziecka nie ma związku z wiekiem matki, jak w trisomii 21, 18 czy 13. Niektórzy autorzy stwierdzili odwrotnie proporcjonalną zależność między wiekiem matki a ryzykiem wystąpienia zespołu Turnera u dziecka [12]. Sugerowano związek między alkoholizmem u ojca a wystąpieniem monosomii chromosmomu X u dziecka, ale ostatnie badania nie potwierdziły tej hipotezy.

Objawy i przebieg

Objawy w okresie prenatalnym

99% płodów z zespołem Turnera ulega spontanicznemu poronieniu. W badaniu USG w 13.-14. tygodniu ciąży i w autopsji martwych płodów można stwierdzić obecność wodniaka w okolicy karkowej (hygroma nuchae); hipotezę głoszącą, że przyczyną obrzęku jest zaburzenie rozwoju układu chłonnego tej okolicy [14] potwierdziły badania histologiczne, immunologiczne i scyntygraficzne, dowodzące hipoplazji naczyń chłonnych odprowadzających chłonkę do żył szyjnych, a także do żył kończyn dolnych, miednicy i przestrzeni zaotrzewnowej .

Budowa ciała

Jedną z najważniejszych cech zespołu jest niski wzrost, występujący w blisko 100% przypadków zespołu. Zespół Turnera w krajach zachodnich jest najczęstszą, po konstytucyjnie niskim wzroście i rodzinnym niskim wzroście, przyczyną niskorosłości u dziewczynek. Średni ostateczny wzrost osiągany przez pacjentki z zespołem Turnera wynosi 143 cm i jest o około 20 cm niższy niż przeciętna wzrostu kobiet w danej populacji. Tempo wzrastania w dzieciństwie jest wolniejsze i nie obserwuje się skoku pokwitaniowego; zwolnienie szybkości wzrostu można stwierdzić już w 18 miesiącu życia. Zakończenie wzrastania jest opóźnione i przypada na 20-21 rok życia. Proporcje ciała chorych są nieprawidłowe: budowa ciała jest krępa, szyja jest krótka, a kończyny dolne skrócone w stosunku do długości tułowia.

Dysgenezja gonad

W zdecydowanej większości przypadków (80-90%[2]) pacjentki z zespołem Turnera mają dysgenetyczne gonady. Mają one postać pasm łącznotkankowych długości 2-3 cm i szerokości około 0,5 cm. Nie pełnią one właściwej jajnikom funkcji, stąd mówi się o pierwotnej niewydolności jajników (infantylizmie płciowym). Objawia się ona:

  • opóźnionym dojrzewaniem płciowym, brakiem telarche i pubarche
  • brakiem pierwszej miesiączki (menarche)
  • pierwotną niepłodnością
  • obniżonym stężeniem estrogenów
  • podwyższonym poziomem gonadotropin: LH i FSH.

W części przypadków (20-30%[potrzebne źródło]; 40% wśród pacjentek z mozaicyzmem 45,X/46,XX) czynność jajników jest częściowo zachowana: występuje menarche, ale po kilku- kilkunastu miesiącach cykle zanikają. Rzadko kobiety z zespołem Turnera mają zachowaną czynność jajników, prawidłowo wykształcają drugorzędowe cechy płciowe i są płodne.

Inne pierwszorzędowe cechy płciowe u kobiet z zespołem Turnera są prawidłowo wykształcone, aczkolwiek macica jest mała z drobną szyjką, a pochwa jest stosunkowo wąska. Może to, wspólnie ze zmianami atroficznymi śluzówki wskutek niedoboru estrogenów, implikować dyspareunię.

Cechy dysmorficzne

W zespole Turnera spotyka się charakterystyczne cechy o charakterze małych wad wrodzonych (anomalii, cech dysmorficznych); zwykle u jednego pacjenta występuje kilka takich cech, nie spotyka się natomiast wszystkich cech u jednej osoby. Te charakterystyczne cechy fenotypowe to:

  • poduszeczkowate obrzęki limfatyczne dłoni i stóp (ang. "puffy feet") w okresie noworodkowym i niemowlęcym (22%)turner2.jpg
  • nadmiar skóry na karku, płetwista szyja (25%)
  • nisko osadzone, zrotowane ku tyłowi uszy, uszy dysplastyczne, odstające (15%)
  • uboga mimika
  • bogata oprawa oczu
  • opadanie powiek (ptoza) (10%)
  • antymongoidalne ustawienie szpar powiekowych
  • zmarszczka nakątna (epicanthus) (20%)
  • hiperteloryzm oczny
  • zez (15%).
  • wysokie, "gotyckie" podniebienie (38%)
  • wady zgryzu
  • mikrognacja (60%)
  • niska linia tylna włosów (42%)
  • włosy "wełniste"
  • nadmierne owłosienie (rzadko)
  • krótka szyja (40%)
  • szeroko rozstawione brodawki sutkowe (hiperteloryzm brodawek sutkowych)
  • wciągnięte brodawki sutkowe (łac. inversothelia) (5%)
  • szeroka, puklerzowata klatka piersiowa (30%)
  • dysplazja paznokci (13%)
  • koślawość łokci (47%[19]) i kolan (35%)
  • krótka czwarta kość śródręcza (37%)
  • skolioza (11%)
  • deformacja Madelunga (7%)
  • objaw Kosowicza (pionowe wydłużenie wewnętrznego wyrostka kości udowej)
  • objaw Archibalda (charakterystyczne zmiany w obrębie śródręcza)
  • liczne znamiona barwnikowe (25%).

Wady narządów wewnętrznych

Wady układu krążenia

U około 23-40% chorych z zespołem Turnera występują wrodzone wady serca. Większość z tych wad dotyczy lewego serca; najczęstszą wadą jest dwupłatkowa zastawka aorty (12%) i koarktacja aorty (9%). Stwierdzono ponadto trzykrotnie większe ryzyko wystąpienie nadciśnienia tętniczego u chorych z zespołem Turnera.

Wady układu moczowego

W zespole Turnera częste (25-43% populacji) są wrodzone anomalie nerek: nerka podkowiasta (10-16%), zdwojenie układu moczowego (5-11% ), anomalie ułożenia nerek (6-8%), ektopia nerki (2,5-3,5%) torbielowatość nerek, jednostronna agenezja nerki (2-5%).

Rozwój umysłowy

Rozwój psychiczny jest zwykle prawidłowy. Opóźnienie umysłowe stwierdza się tylko u około 5% chorych. Nierzadkie są natomiast zaburzenia osobowości, instynktu poznawczego, rozwoju emocjonalnego. Jakość życia chorych obniżona jest zwłaszcza przez ich niskorosłość; stwierdzono, ze wprowadzenie leczenia hormonem wzrostu znacznie poprawia komfort życia pacjentek[potrzebne źródło].

Współistniejące choroby

Genetyczny defekt związany z monosomią chromosomu X albo innymi aberracjami chromosomalnymi w zespole Turnera przypuszczalnie sprzyja częstszemu występowaniu niektórych chorób.

Choroby tarczycy

W porównaniu ze zdrową populacją, pacjentki z zespołem Turnera częściej chorują na autoimmunologiczne choroby tarczycy, zwłaszcza na zapalenie tarczycy Hashimoto. Niedoczynność tarczycy stwierdzono u 15-30% chorych [18] [23]. Jeszcze większy odsetek chorych z zespołem Turnera ma podwyższone poziomy przeciwciał anty-TPO i antytyreoglobulinowych w osoczu (35-75%). Stwierdzono korelację między występowaniem chorób z autoimmunizacji a kariotypem z izochromosomem X[24].

Nietolerancja glukozy

W grupie chorych jaką stanowią pacjentki z zespołem Turnera zapadalność na cukrzycę typu 2 jest 2 do 4 razy większa niż w zdrowej populacji.

Choroby przewodu pokarmowego

W okresie noworodkowym i niemowlęcym u dziewczynek z zespołem Turnera częste są problemy z karmieniem, refluks żoładkowo-przełykowy i niechęć do ssania, zarówno u dzieci karmionych piersią jak i butelką. Przypuszcza się, że jest to związane z anatomicznymi różnicami w budowie części ustnej gardła oraz jej niedojrzałości mięśniowej [25]. Kobiety z zespołem Turnera dwukrotnie częściej zapadają na wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego-Crohna. Częstsze jest także występowanie teleangiektazji ściany jelita i celiakii. We włoskiej populacji częstość celiakii w grupie pacjentek z zespołem Turnera oceniono na 6,4%, podczas gdy w zdrowej populacji częstość choroby wynosi 0,55% [26]. Podwyższony poziom przeciwciał IgA skierowanych przeciwko gliadynie i antygenom endomysium wystepują u większej grupy pacjentek, u 2 do nawet 10% z nich.

Dolegliwości otolaryngologiczne

Wrodzone anomalie twarzoczaszki i trąbki Eustachiusza upośledzają wentylację ucha środkowego i prawdopodobnie ten mechanizm odpowiada za zwiększoną częstość zapaleń ucha środkowego u pacjentek z zespołem Turnera. Istotne znaczenie może mieć opóźnienie wzrostu kości skroniowej u pacjentek z zespołem Turnera. Z wiekiem zwiększa się częstość niedosłuchu i poważnego upośledzenia słuchu do głuchoty włącznie, sięgająca nawet 60%. Ubytek słuchu ma charakter czuciowy i manifestuje się obniżeniem progu czucia słuchowego; może wystąpić już w wieku 6 lat . Często występują też problemy z mową, być może związane z malformacjami podniebienia i żuchwy.

Osteoporoza

Osteoporoza jest stwierdzana u większości pacjentek z zespołem Turnera, zwłaszcza u chorych nieleczonych hormonem wzrostu. Nie stwierdzono zależności miedzy kariotypem a częstością złamań kości, która niezależnie od rodzaju aberracji jest stała i sięga nawet kilkudziesięciu procent[potrzebne źródło]. Przyczyn redukcji masy kostnej i zmian osteoporotycznych upatruje się w niskim stężeniu estrogenów, hormonu wzrostu i IGF1 w surowicy.

Otyłość

W zespole Turnera stwierdza się predyspozycję do otyłości, przypuszczalnie mającą związek z niedoborem estrogenów.

Nowotwory

Nie wykazano częstszej zapadalności pacjentek z zespołem Turnera na raka sutka, jajnika i trzonu macicy. W przypadku chorych z mozaicyzmem z obecnością chromosomu Y wyższe jest ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe gonad (gonadoblastoma, dysgerminoma). Ryzyko szacuje się na 7 do 30% [28]. Sugerowano wprowadzenie badań przesiewowych z użyciem cytometrii przepływowej lub metod hybrydyzacji DNA u wszystkich dziewczynek z kariotypem 45,X w celu wykluczenia obecności linii komórkowych z obecnym chromosomem Y [29]. Spośród innych nowotworów stwierdzono znacząco częstsze występowanie raka jelita grubego, co prawdopodobnie wynika z niedoborów estrogenów; hormonalna terapia zastępcza redukuje ryzyko [30].

Rozpoznanie

W okresie prenatalnym

Rozpoznanie zespołu Turnera można postawić już w okresie prenatalnym. W badaniu USG można stwierdzić obecność uogólnionego obrzęku płodu, torbielowatego wodniaka szyi (cystic hygroma), wrodzonych malformacji serca i (lub) układu moczowego. Nieprawidłowy jest również wynik pomiaru przezierności fałdu karkowego (ang. nuchal translucency, NT); wykazano, że wartość NT jest wprost proporcjonalna do ryzyka wystąpienia zespołu Turnera u dziecka [31].Diagnostyczny jest także wynik tzw. testu potrójnego (gonadotropina kosmówkowa, nieskoniugowany estriol, alfa-fetoproteina). Testem potwierdzenia jest oznaczenie kariotypu płodu. Prenatalne wykrycie zespołu Turnera u płodu nie zmienia rokowania i dziecko zdiagnozowane po urodzeniu ma taką samą oczekiwaną długość życia [18].

W okresie posnatalnym

W okresie noworodkowym i niemowlęcym rozpoznanie jest stawiane najczęściej na podstawie poduszeczkowatych obrzęków stóp i dłoni oraz fałdu skóry karku, pozostałości wodniaka szyi in utero. Te charakterystyczne cechy pozwalają na wykrycie zespołu Turnera w 1/5 do 1/3 przypadków [18]. Podkreśla się fakt, że u każdej dziewczynki, u której stwierdza się wrodzony obrzęk lub koarktację aorty lub hipoplazję lewego serca powinno się wykonać diagnostykę w kierunku aberracji chromosomu X. Około 1/3 pacjentek diagnozuje się w późniejszym dzieciństwie z powodu niedoborów wzrostu. Pozostałe zgłaszają się do lekarza z powodu braku pokwitania lub niemożności zajścia w ciążę. Każda kobieta, szczególnie niska, z pierwotnym lub wtórnym brakiem miesiączki, powinna mieć wykonane badania w kierunku zespołu Turnera [18].
Wczesne rozpoznanie zespołu Turnera ma znaczenie ze względu na możliwość wczesnego wykrycia i leczenia wad wrodzonych, optymalizację czasu rozpoczęcia terapii hormonalnej hormonem wzrostu i estrogenami, a także wczesne objęcie pacjentki i jej rodziny opieką lekarza i psychologa. W Stanach Zjednoczonych średni wiek postawienia diagnozy u dzieci wynosił 7,7 roku ± 5,4 lat [32]. W innym badaniu przeprowadzonym w Belgii mediana wieku pacjentek w momencie diagnozy wynosiła 6,6 lat; pacjentki z kariotypem 45,X0 diagnozowano wcześniej.

Leczenie

Leczenie przyczynowe w zespole Turnera jest niemożliwe, jednak odpowiednio wczesne wdrożenie leczenia objawowego może jednak w znaczący sposób poprawić jakość życia chorych. Najważniejszymi kierunkami leczenia pacjentek z rozpoznaną aberracją chromosomu X są:

  • wykrycie i leczenie wad wrodzonych, zwłaszcza wad serca i układu moczowego
  • leczenie niskorosłości hormonem wzrostu
  • hormonalna terapia zastępcza indukująca dojrzewanie.

Terapię estrogenową u pacjentek z zespołem Turnera wprowadzono w USA już w latach 30. Badania nad zastosowaniem rekombinowanego hormonu wzrostu w terapii niskorosłości w zespole Turnera zapoczątkowano w 1983 roku; FDA zaaprobowała tę terapię w 1997 roku [34]. Obecnie jest to standard leczenia i jako taki refundowany jest przez państwo: obliczono, ze koszt terapii rekombinowanym hormonem wzrostu w przeliczeniu na 1 cm oszacowanej różnicy wzrostu uzyskanej leczeniem wynosi 29000$ [35]. W Polsce rozporządzeniem Ministra Zdrowia wpisano leczenie zespołu Turnera hormonem wzrostu na listę wysokospecjalistycznych procedur medycznych w 2000 roku [36]. Umożliwiło to objęcie sfinansowanym przez budżet państwa leczeniem w wyspecjalizowanych placówkach większości pacjentek z zespołem Turnera.

Terapia hormonem wzrostu

Uważa się, że leczenie niskorosłości podawaniem hormonu wzrostu należy rozpocząć, gdy wartości wzrostu pacjentki znajdą się poniżej 5 percentyla na siatce centylowej dla zdrowej populacji [27].Leczenie powinien prowadzić endokrynolog dziecięcy; nie ustalono, od kiedy można zacząć leczenie, są doniesienia o rozpoczęciu leczenia już od 2. roku życia. U dziewczynek poniżej 9-12 roku życia leczenie prowadzi się samym hormonem wzrostu w zalecanej dawce 0,05 mg/dzień, u starszych pacjentek w wieku powyżej 9-12 lat lub u tych, u których leczenie wdrożono gdy ich wzrost mieścił się dużo poniżej 5 percentyla na siatce centylowej, zaleca się podawanie hormonu wzrostu wraz z oxandrolonem [27]. Najnowsze badania wskazują, że w terapii promocji wzrostu łączenie hormonu wzrostu i estrogenów nie daje korzystnego efektu [37].

Indukcja dojrzewania

Terapię estrogenową należy wprowadzić w odpowiednim czasie, biorąc pod uwagę wiek w którym kobiety w rodzinie pacjentki zwykle rozpoczynały pokwitanie. W celu wykluczenia opóźnionego dojrzewania płciowego należy oznaczyć poziom gonadotropin. Terapię estrogenową należy także skoordynować z terapią hormonem wzrostu, by zminimalizować niekorzystne działanie estrogenów na wzrost kości długich. W celu wywołania i ustalenia fizjologicznych cyklów miesięcznych, po 12-24 miesiącach terapii estrogenowej podaje się hormon ciałka żółtego w postaci medroksyprogesteronu.

Opieka nad chorymi

Złożoność i różnorodność problemów klinicznych związanych z fenotypem zespołu Turnera jest powodem, dla którego pacjentki powinny zostać objęte wszechstronną opieką specjalistów i poddawane regularnym badaniom przesiewowym w kierunku chorób, których ryzyko jest u nich zwiększone. Najważniejsze kierunki profilaktyki chorób w zespole Turnera to:

  • dokładne badanie fizykalne po postawieniu rozpoznania, mające na celu wykrycie ewentualnych wad wrodzonych;
  • echokardiografia i badanie kardiologiczne w celu wykluczenia wad wrodzonych układu krwionośnego, powtarzane co 3-5 lat od momentu postawienia diagnozy; pomiar ciśnienia tętniczego przynajmniej raz w roku;
  • badanie USG nerek jednorazowo po postawieniu rozpoznania, wykluczające wenentualne wrodzone malformacje układu moczowego;
  • testy czynnościowe tarczycy, po postawieniu rozpoznania i ponownie, w okresie pokwitania i po osiągnięciu dorosłości: poziom TSH oraz całkowitego i wolnego T4;
  • badanie audiologiczne, po postawieniu diagnozy i ponownie po osiągnięciu wieku dorosłości, w dzieciństwie i okresie pokwitania opcjonalnie;
  • badanie okulistyczne po postawieniu rozpoznania;
  • badanie poziomu lipidów w osoczu w życiu dorosłym;
  • testy czynnościowe wątroby w życiu dorosłym;
  • skrining w kierunku cukrzycy, opcjonalnie w zależności od objawów klinicznych;
  • testy czynnościowe jajników, od momentu rozpoznania;
  • badanie wskaźników wzrostu, do osiągnięcia ostatecznej wysokości ciała;
  • ocena rozwoju psychoruchowego od postawienia diagnozy i ocena zdrowia psychicznego w życiu dorosłym;
  • kontrola masy ciała, o ile istnieje taka potrzeba;

u chorych z kariotypem wykazującym obecność fragmentu chromosomu Y w celu uniknięcia ryzyka rozwoju rozrodczaka zarodkowego zalecana jest całkowita gonadektomia; w razie gdy pacjentka lub jej opiekunowie nie wyrażą zgody na interwencję chirurgiczna, zaleca się przezpochwowe USG powtarzane w regularnych odstępach czasu.

Historia

Klasyczny opis zespołu [38]. przedstawił w 1938 roku amerykański endokrynolog z Oklahomy, Henry Hubert Turner (1892-1970); od niego jednostka chorobowa wzięła nazwę. Turner w swojej pracy opisał siedem młodych pacjentek z typowymi cechami zespołu (niski wzrost, płetwista szyja, hipogonadyzm, opóźniony wiek kostny) ale błędnie przyczynę choroby upatrywał w dysfunkcji przedniego płata przysadki. Jednak pojedyncze przypadki opisywane były już wcześniej przez europejskich lekarzy; Giovanni Battista Morgagni przypuszczalnie opisał przypadek pacjentki z monosomią chromosomu X już w 1768 roku [39]. U zmarłej niskorosłej kobiety stwierdził malformacje nerek i dysgenezję gonad. W 1902 roku Otto Funke opisał przypadek piętnastoletniej dziewczynki z dysgenezją gonad, niskim wzrostem, niedojrzałością płciową, wrodzonym obrzękiem limfatycznym i płetwistą szyją [40]. W 1925 roku w na spotkaniu Rosyjskiego Towarzystwa Endokrynologicznego klasyczne objawy zespołu u 25-letniej kobiety opisał Mikołaj Adolfowicz Szereszewski (1885-1961); w krajach byłego Związku Radzieckiego używa się nazwy zespół Szereszewskiego-Turnera. W 1929 roku na sympozjum Monachijskiego Towarzystwa Pediatrycznego inny opis choroby przedstawił Otto Ullrich (1894-1957) [41]; do dziś niekiedy spotyka się określenie zespołu Ullricha-Turnera (głównie w Niemczech). Pierwszeństwo w wyjaśnieniu genetycznych podstaw zespołu przypisuje się Charlesowi Fordowi i jego współpracownikom, który w 1959 roku w pracy na łamach Lancet opisał brak chromosomu X u 14-letniej dziewczynki z zespołem Turnera.


 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły