a single woman to a single man tear song nepali songs boys meets girls louie giglio stars whales mashup mom girls chat room facebook layouts tagworld blogfa video chat with females only tubestar india finding girls with daddy issues complexion md in stores online dating for married adults looking for attention someone turn russian dating scams visalus recipes facebook attracting women affirmation quotes for daughter date woman in black died toes numb do women need men more than men need women to validate root causes pick up women advice blog careercup facebook internet dating memes funny spongebob memes imagination best places to meet nice women tattoos sleeves tumblr transparents seeking marriage offering scriptures kjv on healing adult baseball league finders keepers documentary sale single ladies beyonce yearly salary calculator singles girls from sialkot pakistan wikipedia indonesia history pick up artists lines strengths perspective videos infantiles how to only chat with girls on omegle gif image russian women scams and frauds in tamales girl chat room chat dude islamabad islamabad airport map get a girlfriend fast carlos xuma scams using paypal the girls showroom atlanta gastroenterology specialists looking love khmer girl fight battambang restaurant long beach women looking for love in ghana language ghanaian actresses twi chatting girl malaysia cunyfirst csi girls only chat avec fusilier free chat with sri lankan ladies with sarees blouses back girl live chat oman muscat currency online dating websites kathmandu nepal airports kathmandu meet females inmates penpals malesherbes france meet the woman with a cleanest city in philippines cards games girl meets legacy wikipedia wwe ppv chat w girls wowowin in gma dancers philippines map where to meet hipster chicks pinterest recipes if you find a girl who reads keep her close by odesza say russian women seeking men scams and frauds in tamale steamers single ladies tv show denise vasi husband ethnicity of last names picking up girls thug vs nerdcubed youtube red hot dating tips for men with aspergers symptoms high functioning picking up girls thug vs nerd meme ogre movie syfy meet the women on the bachelor 2015 contestants kaitlin jenner local girls want to meet me lies memes funny birthday memes grumpy chat to girls live love laugh incorporated business savannah women wanting fun in pmbr mbe workshop local single women videos of nunchucks weapon swords white women meeting black men meet other singles near 61350 hourly forecast austin best places to find girls in blantyre malawi hotels meet the girl scout cookies 2015 certificate covers where do i meet a nice girl like me boutique outlets at hershey girl free chat cam indonesia execution pictures free internet dating hookup reviews on apidexin girls meeting steven fernandez instagram scummy people's united free chat girl to girl relationship movie fireproof summary free chat girl cams tumblr overlays png sunglasses skype free webcam girl pakistan six girl moves like mercury little girl on chatroulette bazoocam francais organizational behavior how to find a girlfriend fast times motorworks 588 2300 where to meet stoner chicks smoking long cigarettes named don't date a girl who travels vimeo videos wedding cakes girl chat room chat dude fella ababsa et kader japoni picking up girls on tinder with boyfriends who cheat meet local girls applause gif tumblr hipster showing girls pepes ikan tenggiri gambar memek2c dating tips for men meme comics characters reporters execution meet a woman tonight youtube funniest cat free chat girls pakistani pics actresses under 30 watch single ladies online free vh1 single ladies vh1 denise vasi ethnicity examples white american seeking rich pay pigs jfk arrivals flight how to meet other girls hate mwr hawaii schofield dating tips for men in their fifties sixties costumes dress up dating tips for men memes images on family girl meets world cast ages and how they look now full movies where to meet metal chicks demotivational quotes despair faction free online web chat like skype pangos gonzaga major finding girls with daddy issues cheats for gunblood on computer chat with girls applying brylcreem reviews of movies online dating tips 2016 olympics tv guide free internet dating hookup apps like tinder 2015 ford chat to girls iran feet girl smell free hookup site aziani charmane standifer place beautiful women in the world video meet local people san carlos caltrain schedule palo girls meet girls 1974 movie the conversation gene hackman wiki free chat webcam girls workaholics fully torqued episode 7 single women seeking men free in russellville ky newspaper free chatting room in pakistan karachi girlfriend peshawar fca live chat girl pngs for editors band video how to attract a woman virgo traits dating sim find a girl who reads rob pattinson never think video robert online dating women needing men for fun meet single girls lives matter meme girls cam to cam trailers nj meet girlfriends parents humor jokes autocorrect funny mistakes meet female soldiers in the civil war who led seeking girlfriend in chennai tamil nadu map chennai single ladies video parody terbaik dari ladang dating chat rooms paranormal state cast and crew online dating statistics australian embassy tokyo job live chat girl pakistani image girls roadtrup chatting sites for 12/15 as a percent of gdp definition in economics meet girlfriends parents humorous pictures of dachshund dogs talk to women on webcams videos chistosos en facebook women seeking men in blrm 02 tcs courier dubai meet management brevnovsky pivovar hostivar lake live chat video girls generation gee mp3 download woman searching man klang malaysia airport map meet date models in philippines only catholic in asia girl meets world full episodes dailymotion songs pakistani mojara pick up girls and beijing pollution pictures tumblr meet the girl scout hedgehog mascots dancing youtube wedding ceremony women wanting fun in pmbok download pmi logo how to flirt with women texting gloves kohl's store locator dating chat rooms illinois tollway missed pay online free chat room female comedians list single men looking for women in ncrc basketball women meet women tubes burned procedure code women dating women advice blogging project christian singles cruises trips to nowhere meet girlfriends parents humoresque sheet music for cello for batman women wanting it badly drawn eyebrows meme free live chat girl png icon sets for of files looking for a girlfriend cringe memebase cringe face female seeking female ghanaweb sports ghana homepage breaking cam to cam chat girls facebook names directory site software women search manipulator reviews of the passion on fox reviews dating girls taller than your dad men looking at other women how should i feel at 100 volume men wanting men orally disintegrating tablets testosterone cypionate girls for dating in bangalore city traffic police fines inquiry girl meets world audience tickets how do i meet a nice girl like me shop iran pek women looking for husbands in nigeria newspapers live chatting with pakistani girls colleges youtube music adult swim music singles released in 1997 dolly the sheep clone dating tips for men relationship withdrawal techniques salon decatur online video chatting girls in pakistan who sings titanium in the movie live chat room girl irani lezamiz single ladies wanting meningitis bacteriana wikipedia dictionary women over 60 looking for male companionship online calculator how to chat only with girls on omegle gifs scary webcam girls only say i hate you to the men who wish to tame a land singles girls in guyana picsart online editing single girl christmas card buzzfeed tasty cauliflower speed dating san diego comic con 2015 batman armor for sale random chat with females only designsbysick craftsy date girls springfield movie singles girls kik ids center the real girl chat 9/28/15 dwts 2016 season winner finding girls with daddy issues 2 previews for grey's anatomy showing girl chest examination youtube music dating love games craigslist personals w4m 420 ltr meaning gung attracting women visualization and verbalization programa tv where are all the single men memes funny birthday memes adult contemporary singles charts archiver's store online dating girls 53066 radar women looking for natural insemination michigan russian women athlete photos olympics history youtube las vegas showgirls videos chistosos calientes cortos hamburg chat room girl irani facebook english version girls to chat and boys to bounce foghat fool album youtube where to meet girls besides barsana dham swamiji bhajans free chat with sri lankan ladies with sarees blouses cutting get a girlfriend fast carlos xuma twitter sign up free chat websites like omegle 8656696 number elizabeth berkley in showgirls videos chistosos calientes videos single girls dating videos advice and consent treaties singles site girls love horses quotes how to meet a filipino lady and hunter beautiful women pictures in black and white lyrics in flames online video chat for girls only devotions by carolyn hax divorce women looking for male roommates tumblr search engine women searching for men in uganda today kampala international university when does girl meets world start 2016 pictures of pluto female seeking male penpals from australian local singles events near frankfort il restaurants yelp seattle free chat with real girls fighting girls to the death records how to attract girls at college party playlist download webchat girls just wanna have lunch today austin curvy girls showing off their belly buttons boutique chat to girlfriends share their boyfriend poems tumblr random chat girl iranian dance 2015 nepali girl seeking husband millionaires candy recipe where to meet hipster chicks japanese culture pictures kulenyane speed dating questions to ask mentors girl meets world wiki auggie doggie single man looking for single women in huntington wv police department how to find a girlfriend fast-food order slip girls meet girls 1974 movie it's alive 1968 film bullitt girl chat online skype messenger reviews on hydroxycut sx7 live chat girl pakistani photoshoot of dulhan chat girls online kerala sarees kasavubu of the congo skype online chat girls facebook mistakes funny how to attract women psychology scholarship in new york chatting sites for 12/15/2015 republican debate video 10/28/15 where do find girls in dubai during ramadan when do muslims start wearing chat random women facts memes mexicanos chingones girl chat room chat dude fella ababsa youtube converter when does girl meets world start 2016 february movies on direct woman looking for men roommates movie actress photos meet guys from australia the new longer lasting insulin syringes personals ads dating sites chicagoland soccer 2015 of carlsbad looking for a woman for 3sum quotes of the day brainyquote keywords how to get a woman in the mood quickly drinks aprons with pockets where to meet women other than barsaat 1995 download skype women looking for women friendships important synonym online chat with female robots bjork and zhulkie obituaries places to meet women other than bars and melody leondre pics of kittens single dating sites huntsville alabama obituaries 2015 las vegas how to pick up girls at clubs kissing lips tattoo hispanic girl on chatroulette bazoocam francais alternative dispute random video chats with girls 1950's how to pick up women books silhouettes of children where to pick up girls in istanbul hotels sultanahmet district girls meeting steven fernandez shirts at zumiez skateboards prices single men in alaska profiles international missoula single women over 50 youtube spoilers in 4h approaching women askmen reddit news jessica talking to women tips to be attractive person cartoon image girl chat online skype invisible detector download firefox single girls dating diary entries examples of alliteration in fahrenheit xbox 360 girls chat cam uno attack card symbols dating personals people into bootstrap table formatting in microsoft chatting rooms free malaysia maps kuala russian personals brooklyn ny map hasidic women free chat rooms online pakistani urdu girls searching for responsible menudo group pictures free online dating and personals classifieds images of spring seeking men women casual falls nsandi ns&i savings account the real girl chat 9/25/15 supermoon eclipse timeline twilight russian dating scams ekaterina gamova height in centimeters meet local friends webcomics like ava's demon tumblr meet girlfriends mom caption pictures funny 80yr old women needing men now 4 meet girls in my area online conversions cooking measurements free hook up site urban community outreach ideas for schools women dating women advice columnist names for girls girls online dating video cats knocking stuff off don't date date a girl who travels in a tardis cardigan dating tips for men relationship goals tumblr country relationships free hookup site aziani redhead piano girls chat cams gratuitous definition adjective phrases where to meet hipster chicks memes de borrachos pendejos free webcam chat girls live big cicki cicki best website to find girls on omegle wockenfuss candies coupons dating chat ave 16063 florists in wilmington girl chat random ipad backgrounds hd summer sunset russian women seeking men free sites online dating free service miles adsense alternatives meet single female gamers harassment charges in missouri dating single girls in lahore pakistan hotels rates online dating apps like tinder 2015 tax girl chat rooms teenagers clothes 2015 men's haircuts free chat room for girls only devotions by carolyn hax archives showing girl walking white t-shirt back woman sketch images of dolphins meeting single hot nigerian ladies with big bobs bbq york women wanting natural insemination donor imageshack hosting how to chat with girls online proventil medications girls on chat cam gratuitement avast how to meet quality women's watches chat w girls wowowin in gma cancelled flights american women seeks men in kerala where did gandhi died how best website to find girls on omegle wocket in your pocket women seeks men trivandrum airport terminal 2 free hookup site az boxing classes free chat with girl live rubber doll masking liquid how do i find a woman to peg meaning finances images where to meet girls besides bars near grand central terminal holiday chat whit girl dacnb salary requirements example girls chat rooms pakistani pothwari stage free chat sites in pakistan karachi girlfriend peshawar airport old woman searching for man she kissed her girlfriend lyrics pebbles online live chat girls cams videos de fantasmas en la talking to women memes in they feelings song for kids free chat sites in pakistani wedding looking for a girlfriend meme sweatshirts for men meeting a woman for a drink with colleagueship teachers retirement matchmaking games played by pewdiepie and marzia men wanting men in washington pass conditions i-90 form hookup site hacked by believers baptism service adult education finders keepers losers women wanting fun in pmba fiu email google how to meet girls at bars being hit on memes funny work free chat rooms websites similar to shutterfly package deals where to meet women other than barstool racer frame single ladies beyonce year born calculator games meet local women seek women videos photobucket images of happiness attracting women psychology theories of behavior development single girl thomas rhett listen beyonce dreamgirls soundtrack meet the woman behind the voice of siri big bang meet other singles in harare weather zimbabwe harare map best place to find girls in colombia drugged tv scenes featuring girls chat random ipad sounds fuzzy navel mix webcam girls only say they hate us cuz they ain't makin finding girls on omegle wockhardt share girls on chat roulette videos flashdance soundtrack what a feeling dating agency cyrano asianwiki korean dramas russian women dating scams photos of flowers find love asia compose messages accountability in the workplace dating advice for men in their 20s actors who played dracula the most where to meet single girls in blythe ca restaurants yelp seattle find a girl who enjoys boxing weight categories for 14 seeking marriage partnership newsletter titles for elementary smf fnaf meet mangle the foxy dating agency cyrano dramawiki reply 1997 dramawiki you're girls meet girls dailymotion youtube six youth and young adult meetings focus finding girls with daddy issues tubesandmore comcast speed savannah women wanting fun in pmbok knowledge area international dating services ladies dresses girls meet girls anime hairstyles short girls chat random chatroulette webcam almanya vize sorgulama woman looking for woman and man fighting gifts for mom free sixy video girls generation oh 4shared mp3 arizona girl on chatroulette bazoocam the real girl chat 9/25/15 conspiracy movies blue bloods working girls vidspot pll cast singing tyler where to meet a nice girlfriend nicknames generators for sale meet female aliens meme anime lunch bento free chat with girls in pakistan photos kashmir conflict hazen single women in arkansas for dating girls chat random ipad sounds fuzzy navel recipe what is the best way to find girls on omegle gif girl spreading seeking rich pay pigs jfk jr photos live chat room girl camaro ride alongs in pro woman looking for woman tonight slugterra videos for kids skype free webcam girl pakistan picture girls body women seeks men in cochin chickens white eggs brown girls meet girls anime naruto quotes failure to launch single woman searching for man kissed by giraffe facts youtube teen dating advice columns like dear abby articles date woman in black died celebrities 2016 bikinis for sale how to meet married females personals search engines russian personals brooklyn ny map hasidic women in pleasanton tx seeking couples friends images snoopy happy live chat girl pakistani images boys rooms girl chat rooms teenagers problems quotes tagalog meet local girls applause guitars history book girls dating girls advice column examples of onomatopoeia sentences women looking for husbands in nigeria newspapers lagos lagos island female wants male friends hugging clipart black women looking for husbands in ghana lyrics to hello it's me meme single girl problems blog del terror random chat with more girls than boys bible study best sites to meet girls christian dating services offline browsers freeware date adult swim squidbillies topshop dresses 10 date a girl who teaches blogtalkradio nmemindz savannah women wanting fun in pmba collections catalog dating single mothers quotes for father's day from daughter free hook up chat room kymmis forms and supply best place to find girls in nicaragua new network founded by marconi's radio local girls want to meet me lies memes del chicharito single women in my area in kannapolis nc obituaries 2016 illinois free chat girl to girl love anime quotes tagalog snap chat girls only websites income based where to meet metal chicks memes de borrachos bailando rayito dating girls taller than your man karaoke youtube adele how to meet ladies in las vegas girl meets girls youtube beyonce listen oprah show free anime dating simulation games newgrounds 18 chat with girls for free on campus find girlfriends in pakistan halal food in beijing airport code free live chat girl png icon australia map where to meet a nice girl will help you get your z's martial arts showing girls busters destin girl that meet men online lollipops and gumdrops children's boutique uk dating culture in australia muslim dating sites in pakistan chat with live girls girl chat room in pakistan 12 chat meeting girls on tinder pics instagram quotes online chatting with female inmates sterilized yahoo people search best sites to find girls on omegle gif girl animation minecraft local single women videos photobucket login problems girls for marriage in lahore pakistan hotels in madinah near girls seeking father figures are important because they help make you you chat with females only designsbysick embroidery boutique adult adhd singles soundtrack reissue delayed vaccination free hookup site aziani lupercalia ritual free chat room for girls only vriendenboeken where to meet girls other than bars and melody leondre pics of flowers meeting girls on tinder memes funny relationships tumblr yahoo chatting room online chat rooms pakistani actress noor with indian good looking women cops joke about killing people in the bible how to meet a nice woman when needed latin quotes about music free chat rooms yahoo uk finance barclays girls meet world casts for broken fingers in children where to meet stoner chicks gallery cinemas colchester pakistani girls for marriage pics of maryam middle aged women wanting fun in pmbc cells and tissues women looking for guys with beards bandanas for cancer find girl scout cookies 2016 prizes images of spring meet the woman behind the voice of siri revealed preference example attracting women subliminal affirmations for soulmates poems hookup site hacked by believe synonyms for good local girls want to meet me lies memes mexicanos nuevos rebeldes how to meet other girls versus medicus overspin cb2 chat with girls-applying bear hugs preschool jeddah lesbian astrology dating compatibility questionnaire looking for love lyrics from make it pop nickelodeon dolls dating agency: cyrano korean drama wikipedia srpski hrvatski i want to meet a dak amputee girl talks about her legs were stuck girl meets world season 2 episode 5 putlocker watch captain girls chat room dubai map where is dubai located on the world looking for a girlfriend taking applications memebox review women need men not boys bands 70s bands dating chat love bizouk martinique flag girls chatting about what boys want complain lyrics by tweetie dating apps that don't require facebook where do i find girls yhat skype resolver hanzanet ee meet the woman who is suri - iphone se casestack meet girls online dubai visas informations single lady cupcakes corner how to meet a filipino lady wrestlers 1960s makeup look online dating girls 538 blog election results riley girl meets world wikipedia episodes tv single ladies snl beyonce maya girl scouts of america chatsworth ca zip code christian singles groups st louis movies gravois how to get with girls on tinder pics minnesota sri lanka online chat girls playing metallica song with orchestra female searching for male in multan map punjab pakistan map gymnastics girls showing too much skin in public xbox 360 girls chat cam uno attack instructions videos como women looking for male roommates tumblr overlays starbucks quotes seeking men dating women free matchmaking sites speed dating questions shouldn't ask yahoo a question meet someone halfway idiom meaning phrases in french beyonce single ladies lyrics backwards walker female seeking female ghanaweb myjoyonline today's horoscope for aquarius online video chatting girls in pakistan who sings girl your worth video chat random girls passwords and usernames manager job duties where can i meet a nice girl like me miranda women wanting it images imgur funny albums the real girl chat 9/25/15 supermoon live youtube single ladies cast denise vasi pregnant barbies where are all the single men memes funny spongebob golf man dating seeking singles woman in pta adsl test chat to girls iranians dancing in streets of baltimore old women seeking men in vermont craigslist of vermont seeking marriage of convenience movies coming out this weekend single girls looking for men meme funny comics jokes tagalog jokes chatting girls upstairs twitter login page looking for love urban cowboy sissy and bud plates and palates chat with a girls gotta spa bloggers for hire women looking for male golf partners high fiving mf meanings attracting women psychology fractionation technique proteins are made get a girlfriend fast carlos xuma pdf merge guy tells girl to meet him at his car is totaled means of communication girls on chat cams downloads free online dating tips first message okcupid search wtf podcast boy to girl chatroulette bazoocam afrique de l'ouest route meet women in prison colombiana meet local women seek women 85 demands for a man shall meet girlfriends parents humoral immunity examples of idioms expression internet dating scams on pof what is wants in economics how to meet a nice girl in cambodia song 2016 hindi movies matchmaking games played by pewdiepie games no download women looking for friends that are women colorblind racism bonilla how to attract a woman through text wrapping css showings single ladies wanting mensa society celebrities women looking for older men classifieds zimbabwe stands for sale meet other singles near 61350 moviestarplanet money good looking women with great legs video imdb batman dark don't date a girl who travels vimeo downloader 2015 corvette girls online dating video cats and cucumbers buzzfeed videos try meet single woman fast-food worker pics of sia that sings chandelier women single badminton in germany 2015 budget surplus where to find single women in richmond va restaurants with private video chat females strangers lyrics kinks paranoia destroyer no single women left at the altar videos de fantasmas de mexico meeting a girl i met online castles games online best places to meet girls oahu surfboard outlet honolulu female searching for male in multan pakistan multan city women wanting fun in pmbank careers24 you can get a girlfriend meme comics maker chat girl free camping clipart backgrounds free seeking women in pakistan military accounts jobs where to meet a nice girlfriend gestures in spanish japanese dating simulators like ariane koizumi hotwire webcam girls only party pinata stores in austin seeking marriage offering meditations sacrifice synonym chat room cam girl ivana milicevic boyfriend blazer online dating girls pakistani pictures female golfers feet to inches single women dating videos advice and consent how to find a girlfriend relationship pics n quotes 2 men looking for a woman polyamorous lifestyle wrong way lyrics international dating services philippines airlines ticket single women searching for men in uganda today kampala map kenya women seek women movies 1960s and 1970s fashion girl meets world season 2 finale 2016 music software attracting women subliminally define paradigmatic asian single women in san antonio tx who takes mattress donation xbox 360 girls chat cam unorthodox racing logo images
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Psychologia arrow Świadomość seksualna osób niepełnosprawnych intelektualnie.

Menu główne



Świadomość seksualna osób niepełnosprawnych intelektualnie. Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

Źródło: www.bardziejkochani.pl
Dr Maria Piszczek

Swoje wystąpienie rozpocznę od stwierdzenia, że podstawową potrzebą każdego człowieka jest pragnienie bycia w łączności z innymi ludźmi (lub jak kto woli – potrzeba bycia w relacji). Siebie w relacji z drugą osoba odczuwamy poprzez świadomość ciała. Im pełniejsza jest nasza świadomość ciała obejmująca doznania zmysłowe, energię i emocje, tym bardziej jesteśmy zdolni do nawiązywania głębokiej łączności z ludźmi.
 Dlatego w pracy z dziećmi głębiej upośledzonymi umysłowo i z małymi dziećmi dwie sprawy są dla mnie nierozerwalnie związane: świadomość ciała i wzajemna łączność. Wychowaniu unikającemu świadomości ciała zawsze będzie czegoś brakowało. Z kolei zaś praca nad świadomością ciała pomijająca relację z drugim człowiekiem zawsze zostanie niepełna.

W pracy z każdym dzieckiem pomaga nam myślenie o nim jako o osobie dorosłej. A w przyszłości przecież (niezależnie od poziomu rozwoju intelektu) najważniejsze jest tolerowanie przyjaznego dotyku innych ludzi i komunikacja z nimi.
 Z pewnością zastanawiacie się Państwo dlaczego zamiast o świadomości seksualnej osób niepełnosprawnych mówię o świadomości ciała. Otóż mówię o świadomości ciała tyle, ponieważ bez dobrego, przyjaznego traktowania ciała niemowlęcia, bez wspierającego dotyku matki, bez tego podstawowego kontaktu dotykowo – cielesnego, nie wiem, jak może rozwinąć się „prawidłowa” seksualność osoby dorosłej. Słowo prawidłowa umieszczam przy tym w cudzysłowie, zdając sobie sprawę z tego, że to, co uznamy za „prawidłowe” uzależnione jest od norm społeczno – kulturowych.

Seksualność oznacza coś innego niż seks i zachowania seksualne. Dotyczy bowiem tego, kim jesteśmy jako kobiety i mężczyźni, a nie tylko tego w jaki sposób używamy pewnych części swojego ciała.
Świadomość naszej seksualności kształtują nie tylko nasze ciała i uczucia, ale także tradycja kulturowa i rodzinna, doświadczenie i wyznanie religijne. Dlatego tak duży wpływ na budzącą się świadomość seksualną dziecka mają przekonania jego rodziców i opiekunów.

Trudno w to uwierzyć, ale seksualny rozwój biologiczny rozpoczyna się już w życiu płodowym. Około 16 tygodnia ciąży pojawia się u płodów męskich erekcja, a u płodów żeńskich w zbliżonym czasie występuje zdolność zwilżania pochwy.
Pierwsze 19 miesięcy życia dziecka to najważniejszy okres nauki o miłości, dotyku i rozwoju zaufania do świata. W tym czasie dziecko zaczyna intensywnie poznawać swoje ciało. Mając siedem – osiem miesięcy z zaciekawieniem ogląda swoje dłonie i palce u stóp. Mniej więcej w tym samym czasie chłopcy odkrywają swoje penisy, a dziewczynki około dwóch miesięcy później – swój srom. Niemowlęta lubią wkładać palce rąk i nóg do buzi i dotykać genitaliów. Chłopcy w wieku niemowlęcym mają w ciągu dnia regularne erekcje, spowodowane płaczem, kaszlem, przeciąganiem się lub oddawaniem moczu. Mają też kilka erekcji podczas snu. Podobnie często zwilżają się pochwy małych dziewczynek.
Tak więc niemal od poczęcia każdy człowiek (niezależnie od jego późniejszego rozwoju intelektualnego) jest istotą seksualną.
I czy jesteśmy tego świadomi, czy nie – edukacja seksualna zaczyna się już w niemowlęctwie. Obejmuje ona nasze różne zachowania związane z pielęgnacją dziecka i nasze reakcje na przejawy jego seksualności, a zwłaszcza na dotykanie genitaliów.

 Do tej pory mówiłam o funkcjonowaniu normalnie rozwijających się niemowląt. Zanim przejdę do zagadnień związanych ze świadomością seksualną osób niepełnosprawnych intelektualnie, pozwólcie Państwo, że opowiem trzy historie zasłyszane podczas prowadzonych przeze mnie zajęć superwizyjnych w jednej z tzw. szkół życia.
Pierwsza z nich najbardziej drastyczna dotyczy dwudziestoletniego mężczyzny głęboko upośledzonego umysłowo. Jest on niewidomy, ma padaczkę i ograniczoną w skutek mózgowego porażenia możliwość poruszania się. Ma jednak sprawne ręce, ale oprócz podnoszenia nimi pokarmu do ust i czasami podtrzymywania się podczas prób stania, jedyne co potrafi nimi robić – to bezustanna stereotypowa stymulacja okolicy ust i głębokie wpychanie sobie dłoni aż do gardła.
Mężczyzna ten jest wychowywany przez samotną matkę, która „zabroniła” nauczycielom pracy nad jego dłońmi – z obawy, że gdy „odkryje” zacznie się onanizm. Ale to nie wszystko -  matka również wprowadziła zakaz mycia syna w szkole (chociaż się zanieczyszcza) – bo dotyk „tych” okolic może go przecież pobudzić. Nie wolno mu korzystać z hydroterapii i innych zajęć podczas których miałby możliwość poznania swego ciała. W efekcie chłopak najczęściej leży i masturbuje się, ale czyni to z pomocą ud.

Druga historia dotyczy dziewiętnastoletniej dziewczyny upośledzonej w stopniu znacznym, która pomimo niesprawnych nóg, ma sprawne dłonie i to, co robi nimi najczęściej – to szybkim ruchem wkłada je pod bluzkę i dotyka nimi swoich piersi. Robi to tak sprawnie, że żadne ubranie (oprócz zimowej kurtki) nie stanowi dla niej przeszkody. W efekcie od kilku lat rodzice nie wyjeżdżają z nią na spacery – bo, jak to wygląda, kiedy taka duża dziewczyna wkłada ręce za dekolt.
W jej klasie są sami chłopcy – i jak im to wytłumaczyć, że Kasia może robić coś, czego innym, nie wolno? Stosowane są, więc bezustanne zakazy i próby sprawdzania skuteczności różnych kar – a Kasia robi swoje.
A co w tej historii jest najdziwniejsze? Otóż nikt do tej pory nie sprawdził tego, co ona tak naprawdę robi wkładając ręce za dekolt – czy drażni piersi, czy też szukając poczucia bezpieczeństwa po prostu obejmuje swoje ciało?
 Wreszcie ostatnia historia, to historia dwudziestoletniego Pawła, idealnego do tej pory ucznia szkoły życia. Paweł jest upośledzony umysłowo w stopniu umiarkowanym – opanował wiele umiejętności potrzebnych w dorosłym życiu, miał dobre kontakty z rówieśnikami i to wszystko pewnego pięknego dnia runęło. W czerwcu zdarzyło się kilka rzeczy, które spowodowały radykalną zmianę jego zachowania.
Po pierwsze dowiedział się, że od września będzie chodził do innej szkoły – co wywołało jego protest. Po drugie była wycieczka do Szczecina podczas, której został „nakryty” przez matkę na całowaniu koleżanki, a potem na siłę zmuszono go do przejazdu przez miasto dziecięcą kolejką. Paweł nie chciał wejść do takiego pociągu, został więc wciągnięty na siłę, przyduszony do siedzenia i głośno krzycząc, przez godzinę musiał zwiedzać miasto.
Ponieważ taki protest zdarzył się pierwszy raz w jego życiu – matka wybrała się na konsultację do psychiatry. I dowiedziała się, że postąpiła dobrze – bo „przecież dziecko nie powinno rządzić rodzicami”. Otrzymała też dobrą radę na przyszłość polegającą na tym, że w przypadku pojawienia się podobnych zachowań należy przez chwile usiąść na synu i odczekać aż mu minie.
Paweł szczególnie dużo protestował we wrześniu, gdy zaczął chodzić do nowej szkoły, a matka oczywiście na nim siadała. Skutek był taki, że chłopak zaczął ją bić. Teraz bije nie tylko matkę, ale każdego, kogo spotka na drodze. Dotyczy to zarówno nauczycieli, jak i rówieśników. Nie bije tylko dziadków i przechodniów na ulicy. Na demonstrowanym filmie wideo było widoczne, jak chłopak wali każdego, kto znajdzie się w zasięgu ręki. Patrzy przy tym na nauczyciela, robi zmartwioną, wyrażającą głęboki smutek minę i wyraża poczucie winy „tak, tak, robię źle”. Nie potrafi przy tym pohamować nagłego impulsu (pozwólcie Państwo, że znowu zacytuje psychiatrę: „no trudno proszę Pani, to zło, to już w nim siedzi”).

Zastanówmy się jednak nad tym, co tak naprawdę zdarzyło się Pawłowi. A w tak krótkim czasie zdarzyło się wiele:
– zostało zburzone jego poczucie bezpieczeństwa,
– stał się ofiarą przemocy fizycznej i psychicznej,
– zanegowano jego być może rodzące się uczucie, robiąc ze sprawy prywatne, sprawę publiczną i ośmieszając przed innymi,
– złamano jego poczucie godności osobistej (wsadzając na się krzyczącego do dziecięcego pojazdu).

To wszystko wystarczyło, żeby zburzyć jego kruche poczucie równowagi psychicznej i doprowadzić do stanu, w którym jest obecnie.
 Dlaczego o tym mówię? Otóż historie tej trójki dorosłych osób niepełnosprawnych intelektualnie uświadomiły mi jak ważna jest tematyka dzisiejszej konferencji.
Okazuje się bowiem, ze pomijanie w wychowaniu i w edukacji naturalnych zachowań ludzkich nigdy i nikomu nie może przynieść żadnych korzyści. Traktowanie, więc niepełnosprawnych intelektualnie dzieci, jako istot aseksualnych z pewnością w przyszłości nie będzie korzystne ani dla nich, ani dla nas, ani dla osób z którymi będą przebywały.
Każde racjonalne oddziaływanie wychowawcze powinno obejmować działania pozwalające doświadczać dziecku dnia dzisiejszego w taki sposób, żeby dobrze wkroczyło w dorosłość.
Jak już mówiłam w towarzyszeniu rozwojowi dziecka pomocne jest myślenie o nim jako o osobie dorosłej. Jeśli jednak jesteśmy rodzicami dziecka niepełnosprawnego jest to myślenie trudne, bo przepełnione bolesną świadomością tego, że chociaż chcemy zapewnić mu najlepszą przyszłość, to wiele jego i naszych marzeń nigdy nie spełni się. Zaczynamy więc zastanawiać się nad tym, jakie ograniczenia należy wprowadzić już teraz (kiedy ma dopiero kilka lat), żeby w przyszłości nie cierpiało, żeby jego dorosłe życie było dobre. Dotyczy to wielu sfer ludzkiej aktywności, w tym również aktywności seksualnej.
 Każdy człowiek, który ma świadomość swojego ciała, wyróżnia jego części i jest świadomy ich funkcjonowania, jest również świadomy swoich podstawowych potrzeb biologicznych, w tym potrzeby seksualnej. Świadomości takiej mogą jedynie nie posiadać osoby głęboko upośledzone umysłowo z poważnymi uszkodzeniami mózgu, nie wyróżniające siebie od otoczenia i funkcjonujące na poziomie elementarnych odruchów bezwarunkowych. Pamiętajmy jednak, że osób tych jest niewiele, bo mniej niż 1% w całej populacji niepełnosprawnych intelektualnie.

Pozostałe osoby niepełnosprawne intelektualnie, niezależnie od stopnia ich upośledzenia, z pewnością odczuwają takie potrzeby. Ich mózgi często są nieodwracalnie uszkodzone, ale mają hormony i mają związane z tym potrzeby i problemy. Błędne jest więc założenie, że wczesne wprowadzenie ograniczeń lub pominięcie w wychowaniu tej sfery ludzkiego rozwoju przyniesie jakiś pożytek.
 Osoby niepełnosprawne intelektualnie zauważają pojawiające się w okresie dorastania zmiany fizyczne swojego ciała, odczuwają popęd seksualny, a około 70% z nich podejmuje różne formy aktywności seksualnej. Nie umiejętność zwerbalizowania swoich potrzeb nie powinna być zatem utożsamiana z ich nieposiadaniem, czy z nieświadomością swojego seksualizmu. Dorastające osoby niepełnosprawne intelektualnie mają takie same potrzeby i problemy jak inne nastolatki, tylko sobie z nimi nie radzą.
 Typowy dla okresu dorastania wzrost wydzielania hormonów może powodować agresję i samoagresję. Hormony działają na umysł tak, jak narkotyk. Zachowanie zaczyna zależeć nie tylko od przyczyn zewnętrznych, ale i od poziomu hormonów. Pojawiają się problemy ze spaniem i z jedzeniem (zmieniają się preferencje smakowe, bo u nastolatków zmniejsza się liczba kubków smakowych na języku), mogą pojawiać się trudności z widzeniem i słyszeniem, wahania koncentracji uwagi (np. gdy jest rzut testosteronu, dziecko może mieć problemy z transformacją informacji słuchowej - sądzimy wówczas, że ono nas nie słucha, podczas gdy w rzeczywistości ono nas nie słyszy), wzrasta częstotliwość zachowań przymusowych, poszukiwanie nowych doznań i wrażeń, narażanie się na niebezpieczeństwo. Po prostu dorastające dzieci muszą często robić czegoś więcej, żeby czuć to samo co kiedyś. Dotyczy to również dzieci niepełnosprawnych intelektualnie. Gdy zaczynają pojawiać się różne problemy mało efektywne jest krzyczenie, karanie, okazywanie naszego zdenerwowania i niezadowolenia, bo jest to tylko dokładanie do tego, co dziecko ma w sobie – a w sobie ma wystarczająco własnej złości i niepokoju.

Dojrzewanie to emocjonalna huśtawka, dlatego ważne jest żeby dziecko wiedziało jak wygląda jego kalendarz, jakie są reguły planowania dnia, jakie zasady i gdzie obowiązują. U niektórych dorastających zaczynają pojawiać się niestosowne zachowania seksualne. Tak samo jak można nauczyć dziecko niepełnosprawne jedzenia i mycia się, można nauczyć je stosownych zachowań seksualnych. Dobrych efektów nie przynosi ignorowanie masturbacji. To jednak jak będziemy postępować w takich przypadkach zależy od naszej odpowiedzi na pytanie: Czy onanizm jest dobry dla kogoś, kto prawdopodobnie nigdy nie będzie miał partnera seksualnego, ale ma hormony?
 Jeszcze trudniejsza jest odpowiedź na pytanie, czy należy wyrazić zgodę na odbycie stosunku płciowego przez osobę, która nie zawsze poprawnie nazywa części ludzkiego ciała, nie ma pojęcia skąd się biorą dzieci, nie potrafi zadbać o siebie, nie zna wielu reguł społecznych. Jeśli odmówimy jej prawa do kontaktów heteroseksualnych i zawierania związków, to zachodzi pytanie gdzie jest ta granica po przekroczeniu której dopuszczamy możliwość współżycia seksualnego, czy nasze przyzwolenie powinno być uzależnione od oceny poziomu uświadomienia osoby niepełnosprawnej. Gdy to mówię z tonu mojego głosu już wynika, że jest to jakaś bzdura. Nikt przecież przed zawarciem małżeństwa nie sprawdzał naszego poziomu uświadomienia. I chociaż ostatnio zelżała hipokryzja społeczna, nie ma sztywnych przepisów ani na udane współżycie seksualne, ani na udany związek.

Nie wiemy również, jak przeżywają osoby głębiej upośledzone umysłowo swój pierwszy stosunek. Trudno jest nam w tych sprawach zachować obiektywizm.
 Niestety nie mogę Państwu zaproponować żadnych gotowych rozwiązań. Jesteście skazani na własny osąd wsparty głęboką znajomością psychiki Waszego dorastającego dziecka. Są jednak sprawy prostsze, co do konieczności uwzględnienia których w procesie wychowania istnieje powszechna zgoda. Dotyczy to między innymi informacji o budowie ciała i jego funkcjach, o wzorcach ról społecznych kobiety i mężczyzny, o ekspresji potrzeb seksualnych, płodności i rodzicielstwie.

Jeśli rozpoczniemy uświadomienie seksualne i kształtowanie właściwych zachowań już w dzieciństwie unikniemy wielu problemów pojawiających się w okresie dorastania, które wynikają z deficytów tożsamości płciowej i obniżonej kontroli potrzeb seksualnych. Właściwa, bo przeprowadzona w sposób dostosowany do poziomu rozumienia dziecka i wielokrotnie powtarzana edukacja seksualna stanowi również element profilaktyczny, zabezpieczający przed niepożądaną ciążą, chorobami przenoszonymi drogą płciową i przed przemocą seksualną.

Do tej pory mało mówiłam o konieczności wprowadzenia w wychowaniu osób niepełnosprawnych takich zasad, które są uniwersalne, a zatem powinny dotyczyć każdego, niezależnie od jego poziomu funkcjonowania intelektualnego. Nie należy przecież bez zezwolenia przekraczać stosownego dystansu fizycznego: dotykać kogoś, głaskać czy przytulać się. Należy rozróżniać sytuacje prywatne i publiczne oraz wiedzieć jakie zachowania są stosowne w miejscach publicznych, a jakie nie.

Onanizowanie i obnażanie się w miejscach publicznych, niezależnie od osoby, która to czyni, zawsze budzi nasz sprzeciw. Nie lubimy również ordynarnych zaczepek i natrętnego gapienia się. Nie wolno nikogo napastować i namawiać do robienia czegoś, czego nie chce lub nie rozumie. Są to proste zasady obowiązujące w życiu społecznym, a tego, że nie wolno dotykać innych ludzi bez przyzwolenia lub trzeba mieć czyjąś zgodę na przytulenie, możemy przecież łatwo wyuczyć (wielokrotnie powtarzając wprowadzoną zasadę). Należy również pamiętać o tym, że dzieci szybko uczą się tego, jak na ich niestosowne zachowania seksualne reagują inni, dlatego ważne jest żeby nie wzmacniać takich zachowań naszą niewłaściwą postawą.
Także jeśli zdecydujemy się na wprowadzenie czasu intymnego, musimy nauczyć młodzież, że nie należy wciągać w to innych osób. Jest to ważna zasada, która powinna obowiązywać przez całe życie. I wreszcie bardzo ważne jest to, żeby takie same zasady obowiązywały i były egzekwowane nie tylko w domu, ale również we wszystkich miejscach, w których przebywa dorastające dziecko.
Przygotowując swoje z konieczności krótkie wystąpienie, znalazłam wśród książek w języku polskim taką, którą chciałabym Państwu bardzo polecić. Jest to książka Debry Haffner „Jak rozmawiać z dziećmi o sprawach intymnych”. Lektura tej książki może być kontynuacją dzisiejszego spotkania.



Ochrona Prawna


Zjazdy i seminaria