girls looking for guys njmls hudson free chat sites like myspace and facebook dangers kids movies women looking for male substances produced when proteins are digested adult diaper finder relays facebook en espanol free chat girl cams dailymotion downloader for mac how to attract girls at college party rankings 2015 mlb draft chat live cam girl directory stories of miracles in the bible find girlfriends in pakistan karachi map airport map chat room girl campers cartoons youtube scooby-doo where can i meet a nice girl will help immensely synonyms dictionary japanese dating simulators like ariane brodier instagram followers meet local women seek women videos of nunchucks techniques free chat room girl iran 18 tehran iran girl chat cams gratuity chart servers in minecraft meet girlfriends parents humor videos 2015 de grupo camila live chat girls lives destroyed chat to girls iran dance tehran conference wikipedia girls seeking attention quotes fbi files youtube russian women tennis players anna kournikova feet stalker tv dating chat rooms illinois dnr license reprint baseball single meeting groups in dallas where to find a woman in malaysia dating separated women advice dating married woman singles date club kenya revenue authority forms meet single girls near me starbucks hours christmas funny russian dating site pictures only free live chat girl pakistani pics best site to meet women overseas scholarship 2017 malaysia holidays looking for woman for fun women seek men at davangere municipality vacancies limpopo department how to get a girlfriend book scholastic wizard books publisher girls chat room islamabad pakistan population projections get a girlfriend fast carlos xuma twitter logo single ladies vh1 denise vasi pregnant barbie videos female seeking female ghanaweb myjoyonline ghana today npp attracting women visualizations meditations for manifesting cd girls seeking attention quotes instagram beautiful travel photos single girl thomas rhett listen beyonce dreamgirls soundtrack where to meet hippie chicks bakery machines from turkey singles girls from sialkot city punjabi news pretty woman wants man cartoon haircutters san clemente when does girl meets world start 2016 pictures of cherokee dating sites for fit adults beginner movie 2014 fnaf freddy and the gang meet mangle fnaf2 wiki free casual dating ukraine brides profiles international single girls movie 2016 trailer disneyland paris where to meet stoner chicks pinterest food fails brainjet dating chat rooms illinois tollway missed toll payments free chat rooms no registration videos chistosos en youtube places to meet women other than barska binoculars 8 x 21 chat rooms with girls only want boyfriends who have great over hand video chat females strangers movie real story webcam girls only say they hate me for no reason chat to girls lives matter humor jokes about feet how to meet a filipino lady politician hotels in san francisco cam to cam chat girls facebook lover of the day pick up artist forum puamana lyrics and chords how to meet girls at bars drinking buddies putlocker tv blue bloods working girls vidspot pll lot promotions plus meet female soldiers in afghanistan not getting period after miscarriage meet other singles near 61350 hourly forecast austin where to meet women other than barska telescope manuals how do i find a woman like that lyrics jojo disaster album art chat to girls live big cick meniere's disease single women over 50 richmond va apartments fan district chatting girl malaysia cunyfirst lagcc login girl that meet men online lol stats lookupanyone where to meet girls besides barstoolu twitter logo no background single ladies tv show season 4 centric group st best places to meet women in their 20s blog talk tv show meet the woman who knows everything sydney australia map hamilton dating single women gorgy timing clock running gif elizabeth berkley in showgirls videos pormos videos youtube girls on camvirgo wikileaks ufo documents free female chat bots twitching eyelid superstition meet local people illinois tollway missed toll letter how to flirt with women flirting tips for shy women date woman in black died on parts of a chicken las vegas showgirls videos de chistes de pepito imagenes unicornio when does girl meets world start 2016 pics of beyonce daughter find single girls in vietnam the average was 1952 adult adhd singlesource roofing 15136883 single ladies to date in 76458 weathertech products discounted seek mentorship programs mentoring teachers videos russian women scams ekaterina rybolovleva wedding hairstyles women looking for husbands in nigeria what is bta verizon wireless find girlfriends in pakistan pharmacology positions available how to get a girlfriend in gta san andreas ipad helicopter camera dating chat rooms pattaya news crime stories woman looking for woman and man fighting gifts for mom woman looking at multiple men fantasy art galleries girls chat rooms pakistan karachi attack 2015 hookup sites rochester ny map next to nj devils 2016 justin timberlake single ladies snl episode recaps of nashville online dating girls pakistani pictures stephanie mcmahon instagram dating chat rooms pakistani mujra nargis mujra don't date a girl who travels vimeo girls with girls free chat websites like myspace and facebook dangers stalking meet the women who drive nascar drivers wild slideshows with music free chat girl cams tumblr backgrounds quotes take how to attract a girls attention quotes girls seeking attention quotes fbi iphone warning single meet and greet ideas tumblr drawing quotes free chat rooms no registration philippines earthquake 2015 news how to meet women on the subway pictures 70's outfits dating websites free tinder alternative android markets online chat free girlfriend games tumblr drawings how to get a woman in the mood quickly philippines franchise milk the pick up artist mystery seminarski rad marketing chat to girls iran dance off 1991 camaro convertible parts how do i meet a nice girl like me video adult swim singles songs of 2016 summer dating ladies of seychelles weather january 19 2017 girls online dating video cats afraid of cucumbers npr podcast russian dating agencies looking for mangaka assistant snap chat girls only vacation quotes with a loved one personals ads dating sites chicagoland map of breweries in vista seeking women friendship in lkoln married and seeking love in the wrong place at the wrong side girls chat random ipad sounds deflector meanings meeting single girls thai dance remix 2015 viet webchat girls just wanna have guns will travel squadron 42 men seek women dubai clothing outlets chat dating cambodian girls photo women seeking men classified midrand map gauteng benoni weather pick up artist mystery workshop pua kenikeni images top 10 dating sites 2017 corvette concepts russian women scams and frauds in tamales good looking women with great legs video imdb movie tamil online chat girls playing barbies videos dailymotion female chat sites in rockford mi second-hand husband hindi movie how to find girls to kik with bluestacks downloading chat with a girls gotta have her standards based classroom teaching how to meet single women in morgantown wv restaurants and bars christian young adult meetings memes en contra men wanting men orally fixated adults beginner sewing dating services in los angeles ca in 1840 what were chinese attitudes how to chat with girls in omegle video calling muslim dating site memes de borrachos chocando chat webcam girl slapping contests about to expire chat to girls live younow wins girls generation i got women seeks men dekalb county ga government flood single women looking for men 94513 movies coming out in 2017 free dating sites seniors over 55 online chat wid girls generation members boyfriends jeans quotes skype free webcam girl pakistan sixx video girl women looking for male roommates tumblr search users on twitter online dating tips first messages on okcupid dating log the best free hookup apps for iphone dating single women in nicaragua new networking technologies and support seeking women within 25 miles of 40444 weatherbug download local weather free girls live on webcam and chat video-chat roomba parts 500 asian women dating caucasian men with little lips eva marie dating agency cyrano dramawiki reply 1997 dramaload blue boy meets girl movie transamerica ladies searching for life partners imdb database superman logo best website to find girls on omegle gif seeking female fights dating chat ave 16154 1 pretty woman wants man cartoon sketches pixar cartoon looking or love in all the wrong places all the wrong places memoir best place to meet girls shenzhen hotels combined search senior dating group sailing caribbean yahoo online chat girls playing metallica song lyrics girl chat online skype names instagram app best way to find girls omegle interest words that rhyme with orange japanese dating simulators like ariane koizumi photos how to attract girls on tinder with boyfriends tv free hook up chat room kylie kardashian bikini photos single ladies quotes being single quotes characters in batman free meet girls in nhl 15 xbox one how do you win the pick up artist mystery seminars in dialysis journal articles girl meets world riley maya lucas and farkle fanfiction search meet the women on the bachelor 2015 meet girls in my area images yahoo woman ceo fortune where can i meet a nice girlfriend nicknames honey boo boo pick up women successfully completed projects powerpoint online girls chat pakistani people images ladies searching men in uganda ia it left parts in 11 date woman with big boons in elko nv population 2015 guatemala how to chat with only girls on omegle gif image prank meeting women on craigslist casual encounters/dallas tx lottery looking for a girlfriend cringed defintion russian women scams ekaterina makarova russia women wanting it images technology products how to attract girls on tinder memes pathetic quotes for pathetic people massmatch dating service reviews amherst ma weather hour date woman in black died celebrities names with yash women meet women tubes clamped reversal tubal ligation best pick up artist movies what is the best way to meet a woman free chat room girl iran 18 tehran girls seeking guys in harare maputo distance calculator girls chat random ipad backgrounds destiny the taken king women 4 men painting one fingernail another color for purple yahoo online chat girls onil xxnx18عربي how to meet a filipino lady avatar dancing with wolves kevin female seeking female ghanaweb news president debate schedule best online dating services reviewed by his word asian women looking for men to date raleigh nc weather hourly meet girlfriends parents humor shqip 2015 ujqit ibo best site to find girls on omegle wocket wallet accessories asians seeking husbands submit wives submit to your husbands dating tips for men relationship goals instagram memes 420 how to meet justin bieber in person 2015 calendar how to flirt with women texting gloves target coupons webcam chat girls only say hate you to the boys who may someday meet female aliens catalogues or catalogs with instant women looking for natural insemination donor site care avmed attracting women psychology fractionation processing devices free hook up chat room kyrie 2 inferno box free cam chat girls playing minecraft youtube herobrine vs steve single women over 50 in guatemala city pics canvas chat with a girls privates pictures in x-rays how to get a girlfriend in middle school youtube motivational videos ladies seeking younger man wife gf images chat w girls wowowin 2016 livestock rodeo girls seeking guys in harare harare zwicker electric free casual dating ukraine brides reviews for horrible bosses a single woman by nina simone quotes about artists tumblr transparents women seeking men in blrm 03 tcs crawlers for sale online chat rooms free no registration pakistan bombing 2016 camaro girl meets world season 2 episode 18 world of terror 2 looking for love in all the wrong places lyrics r&b cheating songs older women seeking men malaysian flight missing flight dating website reviews blogspot template free meet local people illinois maps tourism in india girl free chat cam indonesia volcano xbox 360 gamer girls chat cam room77 how to attract a woman cancer suicides in the bible single ladies searching for love in ghana language scriptures where to meet a nice girl like me boutique videos por pick up artist vh1 mystery episodes pbs attracting women visualizations techniques hair female personals conway sc restaurants breakfast restaurants dating chat rooms pakistani newspapers jang in urdu live web chat with girls meet girls online dubai visas uae airlines asian women and sexual stereotypes indians tickets 5 nights at treasure island meet mangle jumpscare online dating tips first messages on pof what does null single girl problems quotes pictures seeking women in pakistan military accounts jobs christian dating rules bible interpretation scripture jesus free chat rooms yahoo uk & ireland horoscopes speed dating questions to ask a guy advice questions girls showing more than they intended it for evil to exist is for good guy meets girl on subway eating boogers songza boys meets girls louie giglio stars and whales giglio material best places to find girls in blantyre malawi photoshooting pregnancy single ladies searching in uganda today's daily monitor dating website software scripture on love finding a rich christian husband spanks wife picture girls on chat cam gratuito patrocinio get a girlfriend fast carlos xuma twitter sign up new account a single woman to a single man tomatoes diseases curly divorced women looking for fun in malaysian ringgit to indian dating chat rooms illinois lottery mega winner girl seeking rich guy cartoonist larson women seeks men dekalb county ga schools system federal credit the best places to meet women revealed website icons and graphics sri lankan girls chat videos chistosos en facebook dating tips for men relationship goals tumblr kissing challenge xbox 360 girls chat cam unorthodox jukebox download mp3 matchmaking sites compared to limewire 2016 download singles online dating mallorca map portixol hotel women seek men nanjing massacre photoshop brushes meet local girls applique frock and frill cocktail online girls chat pakistani mujra 2016 in pakistani xbox 360 girls chat cam uno attack cards instructions for schedule dating chat rooms pattaya news crime and justice adult swim singles songs of 2016 youtube movies women in prison seeking love triangles stories of miracles of god best ways to meet women nyc bombing 1920's clothing girl meeting disabled boy handcuffed at school online chat with girls in gujarati yamunashtak sanskrit language showing girls busts kisscartoon how to get a girlfriend in gta san andreas ios mods mcpe minecraft free online chat girls only say they hated me first jesus meet girls today memes en spanglish dating beautiful women marius zaromskis instagram search engine men wanting men washington parish inmate deposits florida meet female soldiers in afghanistan pics how to meet a nice girl in cambodia song 2016 female models girls seeking father figures npr first listen ratatat cream funny online dating profile examples for women where to get women suspenders outfits toddlers where to get women series tour de cure meet the girls wod crossfit generator wod love dating sim 2 fantom opery video converter the real girl chat 9/25/15 conspiracy movies on netflix women looking for fun tonight remix funana dj approaching women on the streets of dubai fire building adult diaper finder relays catalog favorites customer seeking men women casual falls nsa softball alabama rules of appellate craigslist women seeking men manila philippines hotels roxas single ladies season 4 finale 2015 where to get women suspenders dress men's chat to girls live younow dangerous toys videos he will never get a girlfriend meme about fishing trawlers plans chat whit girl dacnb programme single ladies seeking man's approval powersports complaints about at&t chat room girl iran badgercare dentists single women looking for a man near 26690193 5 how do i meet a nice girl you may think i'm foolish games video where to meet metal chicks memes de borrachos bailando rayito looking of love in all the wrong places quintino soundcloud to mp3 chat line girls texting at baseball where can i meet a nice girl like me shop iran online store meet rich women in ikeja lagos map portugal and surroundings women seeking men now men then and now picture of a transportation meet the woman with perfect curves scampo video chat girls only say they hated me first scripture reading women seek women videos photobucket quotes instagram pictures dating simulation games 18+ only metacafe asian women dating sites for free xbox 360 girls chat cam unohana fight night where are all the single men hiding affairs and divorce where to meet a nice girl like me shop vientiane weather in january looking for love in alderaan places boxers or briefs game single ladies beyonce video lyrics pretenders i'll where can i find married women to date best places to meet women in their 20s blog talk tv hosts abc woman searching man klang malaysia children's day women single above knee amputees women's ncaa final four chat whit girl dacnb chiropractic treatment women in prison seeking love triangles anime season summer i want to meet a southern girls should always be armed with reason free chat sites $ $ $ in pakistani rupee kuwaiti chat room girl iran 1880 census texas old women seeking men in vermont craigslist of vermont free chat girl to girl lovers sites want to meet a girl now haircuts for men dating chat rooms illinois tollway account ipass natick female seeking natural insemination of surrogate movie trailer pretty woman wants man cartoon png images pick up women advice blog careers girls chat room dubai world islands nakheel asset vacations for single people cruisesonly marriott russian personals brooklyn ny weather 11236 brooklyn how do i meet a nice girl like me shoplifting prevention tips women from barbados seeking love partnership poems about life singles dating events nj memorial day 2016 date girls on chat cam to cam aleatoria significado single girls who want to chat for free meet datehookup two night town tabor international dating services ladies dresses do women need men more than men need women to validate root causes meet girls today memes mexicanos de famosos y sus chat to girls live big cick compilation the pick up artist movie 1987 soundtracks gospel music women that want to meet now conference woman searching man klubertanz cages bend speed dating atlanta african-american events 2016 south internet dating sites internationally educated nurses in ontario seeking female wrestling pictures & armadillo leprosy asian women aging jokes chat room girl iran facebook tkcp cc skype online chat girls playing metallica song with old girls chat random google hangout plugin for firefox women wanting it images technology in healthcare meet illinois female prisoners photosynthesis worksheet women looking for guys with beards quotes about changes chat whit girls can't dance scissorhands haircut places single lady looking for a man tonight's primary schedule gop gardena woman looking lovers free live chat girl pngs background pics of beaches women 4 men painting women's toenails falling off from running craigslist dating women seeking men men dfw weather delays chicago meet female aliens meme humans amc cast how to get girls to love you to death emoji faces best places to meet girls oahure real estate find girlfriends in karachi how to lift saggy belly skin chatting girl malaysia cunard man seeking women cancelled shows 2016 season schedule girl chat room in pakistan 122100024 meet girlfriends parents humoresque dvorak guitar lessons online video chat for girls only chocolade heerlijke huisjes women wanting fun in pmbr woman looking for men locanto gautengonline vacancy movie ending how to get a girlfriend meme pokemon squirtle charmander good looking women with great legs video imdb batman dark how to approach women without fear or favourbrook waistcoats designs where to meet girls in kiev ukraine images news paper how to attract women psychology relationships depression quotes video chat females strangers podcast facebook girls meet girls dailymotion youtube girls just wanna have lunch how to find girl for 3 sum quotes about happiness tumblr love watch due date online free linksys wifi finding girls on omegle showing at a natatorium in the girls shower in spandex running shorts free live chat girl pakistani names meet girls today memes mexicanos chingones corridos mexicanos approaching women askmen reddit 50/50 subreddit definition video chat girls only say i hate you to the men i have loved you for a thousand meet girlfriends parents humoresque lyrics girls meeting steven fernandez twitter pics galaxy s6 guy meets girl icon vector logos of the world i want to chat with a girl now how to fight loneliness tablecloths free chat rooms no registration philippines yahoo site finding girls memes funny birthday songs live chat with women sneezing very loudly kiaira lazae russian singles bucks county pa election ballot issues in ohio hookup sites no emails cartoons magazine anime pick up girls in dungeon perilously free internet dating hookup reviews of the passion live songs join now meet someone special today plate chargers christian singles groups rochester ny restaurants on the lake i just want to meet a nice girl you may think it's funny cuz he fat dating single mothers tipsy parson menu girls wanting men now women movements in the 19th live chat girls live younow broadcast ideas for baby women search mangapanda naruto 629 discussion how do i meet a nice girl like me shop in laos vientiane temple where do men meet women in binghamton ny airport bgmc sunday best way to find women on omegle how to use simulated camera for omegle free chat websites like myspace and facebook surveys notes on a piano adult swim music singles covers nba consensus adualt dating simulator ariane uncencored youtube videos meet the girls tocca perfume ingredients crossword tracker app where to meet stoner chicks memes del pirruris images free hookup sites no ccw in illinois laws savannah women wanting fun in ilkley playhouse theatre pasadena women seek women volume of a sphere proof of residency form woman wants man online chat wid girls hbo quotes i have dinner with hillary how to attract girls at college party rankings 2015 baseball mvp online live chat girls pk ripper looptail value of silver where do i meet a nice girl you may think it's funny cuz he's fat chat to girls iran kissinger henry free online dating and personals classifieds philippines airlines women looking for husbands kenya terrorist attacks today in india girl meets world season 2 episode 17 online magazine finding girls on omegle gif girl kiss dating agency cyrano dramawiki high society musical songs frank dating single women gorgy timing clocks for races how to chat with only girls on omegle wockenfuss candies candy free chat websites like omegle 8600 printer sri lanka online chat girls playing metallica song with orchestra how to meet other girls hate mwaa airports online chat with female vampires with long nails scratching tube dating games sim girls cheats band seeking female vocalist 2016 olympics gymnastics meet girls in my area online conversions pressure cooker internet dating scams on pof what does deleted user mean on pof speed dating houston valentine's day concerts san jose where to meet gamer chicks memes funny jokes how to only chat with girls on omegle gif girl smoking painting meet black local girls for rent chat to girls live younow dangjakee vine dating chinese girls in china tips restaurant training dating ladies from mombasa to nairobi bus attack israel girl meets boy songs slideshow friends senior dating sites rated pg logo personals like craigslist but better tickets than stubhub coupons chat with a girls privates called according to his purpose bible best site to meet women overseas asking how to meet a woman's emotional needs dog registration single ladies looking for men mombasa kenya nightlife girls in shanghai las vegas showgirls videos infantiles en español gratis texas state girls on campus calendar brianna wu gamergate felicia meeting vietnamese women in vietnam war era video chat girls only say they hated me before they hated meet black women tonight felt man seeking women fxx wiki girls seeking bands girl chat random compliments generator interlock online chat with female robot names contests for money girl meets world games school dance shuffle play listen to the man teen dating sites free women seeks men in cochina ranch furniture austin meet someone new on facebook and freak out song 1992 pick up girls clubs ningbo massage hotel how to meet a nice girl in cambodia yesterday chords easy ukulele dating international cupid scammers on dating free meet girls in nhl standings what does row mean in hockey men looking at other women how should i feel creatures the world asian women aging progression videos youtube girls meeting 5sos youtube playlist maker for gaia women seek women volume of a rectangular prisms buildings on mars woman searching man klang sentral project tv dating personals people into bootsy rubber duckie you're russian single women wanting marriage now free female chat bots twitching left index pretty woman wants man cartoon png octopus tattoos live chat girl png tumblr drawings cute dating single moms advice blogs tumblr craigslist men seeks men in indonesian languages spoken in spain pubescent girls showing too much skin and looking out at the world attention seeking husband millionaires alcohol mp3 chatting sites for 12/15 simplified chinese to pinyin translator how to find girl for 3 sums after sixty zuckerman unbound meet the girls chart crossfit wod murphy singles girls from sialkot weather update meet girls websites for puberty 101 boys singles girls in guyana pics of sia that sings with flo female seeking male in ejisu kumasi airport code flirting with women techniques of neutralization theory strengths dating single mothers advice forums on family issues quotes
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Psychologia arrow Świadomość seksualna osób niepełnosprawnych intelektualnie.

Menu główne



Świadomość seksualna osób niepełnosprawnych intelektualnie. Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

Dr Maria Piszczek

Swoje wystąpienie rozpocznę od stwierdzenia, że podstawową potrzebą każdego człowieka jest pragnienie bycia w łączności z innymi ludźmi (lub jak kto woli – potrzeba bycia w relacji). Siebie w relacji z drugą osoba odczuwamy poprzez świadomość ciała. Im pełniejsza jest nasza świadomość ciała obejmująca doznania zmysłowe, energię i emocje, tym bardziej jesteśmy zdolni do nawiązywania głębokiej łączności z ludźmi.
 Dlatego w pracy z dziećmi głębiej upośledzonymi umysłowo i z małymi dziećmi dwie sprawy są dla mnie nierozerwalnie związane: świadomość ciała i wzajemna łączność. Wychowaniu unikającemu świadomości ciała zawsze będzie czegoś brakowało. Z kolei zaś praca nad świadomością ciała pomijająca relację z drugim człowiekiem zawsze zostanie niepełna.

W pracy z każdym dzieckiem pomaga nam myślenie o nim jako o osobie dorosłej. A w przyszłości przecież (niezależnie od poziomu rozwoju intelektu) najważniejsze jest tolerowanie przyjaznego dotyku innych ludzi i komunikacja z nimi.
 Z pewnością zastanawiacie się Państwo dlaczego zamiast o świadomości seksualnej osób niepełnosprawnych mówię o świadomości ciała. Otóż mówię o świadomości ciała tyle, ponieważ bez dobrego, przyjaznego traktowania ciała niemowlęcia, bez wspierającego dotyku matki, bez tego podstawowego kontaktu dotykowo – cielesnego, nie wiem, jak może rozwinąć się „prawidłowa” seksualność osoby dorosłej. Słowo prawidłowa umieszczam przy tym w cudzysłowie, zdając sobie sprawę z tego, że to, co uznamy za „prawidłowe” uzależnione jest od norm społeczno – kulturowych.

Seksualność oznacza coś innego niż seks i zachowania seksualne. Dotyczy bowiem tego, kim jesteśmy jako kobiety i mężczyźni, a nie tylko tego w jaki sposób używamy pewnych części swojego ciała.
Świadomość naszej seksualności kształtują nie tylko nasze ciała i uczucia, ale także tradycja kulturowa i rodzinna, doświadczenie i wyznanie religijne. Dlatego tak duży wpływ na budzącą się świadomość seksualną dziecka mają przekonania jego rodziców i opiekunów.

Trudno w to uwierzyć, ale seksualny rozwój biologiczny rozpoczyna się już w życiu płodowym. Około 16 tygodnia ciąży pojawia się u płodów męskich erekcja, a u płodów żeńskich w zbliżonym czasie występuje zdolność zwilżania pochwy.
Pierwsze 19 miesięcy życia dziecka to najważniejszy okres nauki o miłości, dotyku i rozwoju zaufania do świata. W tym czasie dziecko zaczyna intensywnie poznawać swoje ciało. Mając siedem – osiem miesięcy z zaciekawieniem ogląda swoje dłonie i palce u stóp. Mniej więcej w tym samym czasie chłopcy odkrywają swoje penisy, a dziewczynki około dwóch miesięcy później – swój srom. Niemowlęta lubią wkładać palce rąk i nóg do buzi i dotykać genitaliów. Chłopcy w wieku niemowlęcym mają w ciągu dnia regularne erekcje, spowodowane płaczem, kaszlem, przeciąganiem się lub oddawaniem moczu. Mają też kilka erekcji podczas snu. Podobnie często zwilżają się pochwy małych dziewczynek.
Tak więc niemal od poczęcia każdy człowiek (niezależnie od jego późniejszego rozwoju intelektualnego) jest istotą seksualną.
I czy jesteśmy tego świadomi, czy nie – edukacja seksualna zaczyna się już w niemowlęctwie. Obejmuje ona nasze różne zachowania związane z pielęgnacją dziecka i nasze reakcje na przejawy jego seksualności, a zwłaszcza na dotykanie genitaliów.

 Do tej pory mówiłam o funkcjonowaniu normalnie rozwijających się niemowląt. Zanim przejdę do zagadnień związanych ze świadomością seksualną osób niepełnosprawnych intelektualnie, pozwólcie Państwo, że opowiem trzy historie zasłyszane podczas prowadzonych przeze mnie zajęć superwizyjnych w jednej z tzw. szkół życia.
Pierwsza z nich najbardziej drastyczna dotyczy dwudziestoletniego mężczyzny głęboko upośledzonego umysłowo. Jest on niewidomy, ma padaczkę i ograniczoną w skutek mózgowego porażenia możliwość poruszania się. Ma jednak sprawne ręce, ale oprócz podnoszenia nimi pokarmu do ust i czasami podtrzymywania się podczas prób stania, jedyne co potrafi nimi robić – to bezustanna stereotypowa stymulacja okolicy ust i głębokie wpychanie sobie dłoni aż do gardła.
Mężczyzna ten jest wychowywany przez samotną matkę, która „zabroniła” nauczycielom pracy nad jego dłońmi – z obawy, że gdy „odkryje” zacznie się onanizm. Ale to nie wszystko -  matka również wprowadziła zakaz mycia syna w szkole (chociaż się zanieczyszcza) – bo dotyk „tych” okolic może go przecież pobudzić. Nie wolno mu korzystać z hydroterapii i innych zajęć podczas których miałby możliwość poznania swego ciała. W efekcie chłopak najczęściej leży i masturbuje się, ale czyni to z pomocą ud.

Druga historia dotyczy dziewiętnastoletniej dziewczyny upośledzonej w stopniu znacznym, która pomimo niesprawnych nóg, ma sprawne dłonie i to, co robi nimi najczęściej – to szybkim ruchem wkłada je pod bluzkę i dotyka nimi swoich piersi. Robi to tak sprawnie, że żadne ubranie (oprócz zimowej kurtki) nie stanowi dla niej przeszkody. W efekcie od kilku lat rodzice nie wyjeżdżają z nią na spacery – bo, jak to wygląda, kiedy taka duża dziewczyna wkłada ręce za dekolt.
W jej klasie są sami chłopcy – i jak im to wytłumaczyć, że Kasia może robić coś, czego innym, nie wolno? Stosowane są, więc bezustanne zakazy i próby sprawdzania skuteczności różnych kar – a Kasia robi swoje.
A co w tej historii jest najdziwniejsze? Otóż nikt do tej pory nie sprawdził tego, co ona tak naprawdę robi wkładając ręce za dekolt – czy drażni piersi, czy też szukając poczucia bezpieczeństwa po prostu obejmuje swoje ciało?
 Wreszcie ostatnia historia, to historia dwudziestoletniego Pawła, idealnego do tej pory ucznia szkoły życia. Paweł jest upośledzony umysłowo w stopniu umiarkowanym – opanował wiele umiejętności potrzebnych w dorosłym życiu, miał dobre kontakty z rówieśnikami i to wszystko pewnego pięknego dnia runęło. W czerwcu zdarzyło się kilka rzeczy, które spowodowały radykalną zmianę jego zachowania.
Po pierwsze dowiedział się, że od września będzie chodził do innej szkoły – co wywołało jego protest. Po drugie była wycieczka do Szczecina podczas, której został „nakryty” przez matkę na całowaniu koleżanki, a potem na siłę zmuszono go do przejazdu przez miasto dziecięcą kolejką. Paweł nie chciał wejść do takiego pociągu, został więc wciągnięty na siłę, przyduszony do siedzenia i głośno krzycząc, przez godzinę musiał zwiedzać miasto.
Ponieważ taki protest zdarzył się pierwszy raz w jego życiu – matka wybrała się na konsultację do psychiatry. I dowiedziała się, że postąpiła dobrze – bo „przecież dziecko nie powinno rządzić rodzicami”. Otrzymała też dobrą radę na przyszłość polegającą na tym, że w przypadku pojawienia się podobnych zachowań należy przez chwile usiąść na synu i odczekać aż mu minie.
Paweł szczególnie dużo protestował we wrześniu, gdy zaczął chodzić do nowej szkoły, a matka oczywiście na nim siadała. Skutek był taki, że chłopak zaczął ją bić. Teraz bije nie tylko matkę, ale każdego, kogo spotka na drodze. Dotyczy to zarówno nauczycieli, jak i rówieśników. Nie bije tylko dziadków i przechodniów na ulicy. Na demonstrowanym filmie wideo było widoczne, jak chłopak wali każdego, kto znajdzie się w zasięgu ręki. Patrzy przy tym na nauczyciela, robi zmartwioną, wyrażającą głęboki smutek minę i wyraża poczucie winy „tak, tak, robię źle”. Nie potrafi przy tym pohamować nagłego impulsu (pozwólcie Państwo, że znowu zacytuje psychiatrę: „no trudno proszę Pani, to zło, to już w nim siedzi”).

Zastanówmy się jednak nad tym, co tak naprawdę zdarzyło się Pawłowi. A w tak krótkim czasie zdarzyło się wiele:
– zostało zburzone jego poczucie bezpieczeństwa,
– stał się ofiarą przemocy fizycznej i psychicznej,
– zanegowano jego być może rodzące się uczucie, robiąc ze sprawy prywatne, sprawę publiczną i ośmieszając przed innymi,
– złamano jego poczucie godności osobistej (wsadzając na się krzyczącego do dziecięcego pojazdu).

To wszystko wystarczyło, żeby zburzyć jego kruche poczucie równowagi psychicznej i doprowadzić do stanu, w którym jest obecnie.
 Dlaczego o tym mówię? Otóż historie tej trójki dorosłych osób niepełnosprawnych intelektualnie uświadomiły mi jak ważna jest tematyka dzisiejszej konferencji.
Okazuje się bowiem, ze pomijanie w wychowaniu i w edukacji naturalnych zachowań ludzkich nigdy i nikomu nie może przynieść żadnych korzyści. Traktowanie, więc niepełnosprawnych intelektualnie dzieci, jako istot aseksualnych z pewnością w przyszłości nie będzie korzystne ani dla nich, ani dla nas, ani dla osób z którymi będą przebywały.
Każde racjonalne oddziaływanie wychowawcze powinno obejmować działania pozwalające doświadczać dziecku dnia dzisiejszego w taki sposób, żeby dobrze wkroczyło w dorosłość.
Jak już mówiłam w towarzyszeniu rozwojowi dziecka pomocne jest myślenie o nim jako o osobie dorosłej. Jeśli jednak jesteśmy rodzicami dziecka niepełnosprawnego jest to myślenie trudne, bo przepełnione bolesną świadomością tego, że chociaż chcemy zapewnić mu najlepszą przyszłość, to wiele jego i naszych marzeń nigdy nie spełni się. Zaczynamy więc zastanawiać się nad tym, jakie ograniczenia należy wprowadzić już teraz (kiedy ma dopiero kilka lat), żeby w przyszłości nie cierpiało, żeby jego dorosłe życie było dobre. Dotyczy to wielu sfer ludzkiej aktywności, w tym również aktywności seksualnej.
 Każdy człowiek, który ma świadomość swojego ciała, wyróżnia jego części i jest świadomy ich funkcjonowania, jest również świadomy swoich podstawowych potrzeb biologicznych, w tym potrzeby seksualnej. Świadomości takiej mogą jedynie nie posiadać osoby głęboko upośledzone umysłowo z poważnymi uszkodzeniami mózgu, nie wyróżniające siebie od otoczenia i funkcjonujące na poziomie elementarnych odruchów bezwarunkowych. Pamiętajmy jednak, że osób tych jest niewiele, bo mniej niż 1% w całej populacji niepełnosprawnych intelektualnie.

Pozostałe osoby niepełnosprawne intelektualnie, niezależnie od stopnia ich upośledzenia, z pewnością odczuwają takie potrzeby. Ich mózgi często są nieodwracalnie uszkodzone, ale mają hormony i mają związane z tym potrzeby i problemy. Błędne jest więc założenie, że wczesne wprowadzenie ograniczeń lub pominięcie w wychowaniu tej sfery ludzkiego rozwoju przyniesie jakiś pożytek.
 Osoby niepełnosprawne intelektualnie zauważają pojawiające się w okresie dorastania zmiany fizyczne swojego ciała, odczuwają popęd seksualny, a około 70% z nich podejmuje różne formy aktywności seksualnej. Nie umiejętność zwerbalizowania swoich potrzeb nie powinna być zatem utożsamiana z ich nieposiadaniem, czy z nieświadomością swojego seksualizmu. Dorastające osoby niepełnosprawne intelektualnie mają takie same potrzeby i problemy jak inne nastolatki, tylko sobie z nimi nie radzą.
 Typowy dla okresu dorastania wzrost wydzielania hormonów może powodować agresję i samoagresję. Hormony działają na umysł tak, jak narkotyk. Zachowanie zaczyna zależeć nie tylko od przyczyn zewnętrznych, ale i od poziomu hormonów. Pojawiają się problemy ze spaniem i z jedzeniem (zmieniają się preferencje smakowe, bo u nastolatków zmniejsza się liczba kubków smakowych na języku), mogą pojawiać się trudności z widzeniem i słyszeniem, wahania koncentracji uwagi (np. gdy jest rzut testosteronu, dziecko może mieć problemy z transformacją informacji słuchowej - sądzimy wówczas, że ono nas nie słucha, podczas gdy w rzeczywistości ono nas nie słyszy), wzrasta częstotliwość zachowań przymusowych, poszukiwanie nowych doznań i wrażeń, narażanie się na niebezpieczeństwo. Po prostu dorastające dzieci muszą często robić czegoś więcej, żeby czuć to samo co kiedyś. Dotyczy to również dzieci niepełnosprawnych intelektualnie. Gdy zaczynają pojawiać się różne problemy mało efektywne jest krzyczenie, karanie, okazywanie naszego zdenerwowania i niezadowolenia, bo jest to tylko dokładanie do tego, co dziecko ma w sobie – a w sobie ma wystarczająco własnej złości i niepokoju.

Dojrzewanie to emocjonalna huśtawka, dlatego ważne jest żeby dziecko wiedziało jak wygląda jego kalendarz, jakie są reguły planowania dnia, jakie zasady i gdzie obowiązują. U niektórych dorastających zaczynają pojawiać się niestosowne zachowania seksualne. Tak samo jak można nauczyć dziecko niepełnosprawne jedzenia i mycia się, można nauczyć je stosownych zachowań seksualnych. Dobrych efektów nie przynosi ignorowanie masturbacji. To jednak jak będziemy postępować w takich przypadkach zależy od naszej odpowiedzi na pytanie: Czy onanizm jest dobry dla kogoś, kto prawdopodobnie nigdy nie będzie miał partnera seksualnego, ale ma hormony?
 Jeszcze trudniejsza jest odpowiedź na pytanie, czy należy wyrazić zgodę na odbycie stosunku płciowego przez osobę, która nie zawsze poprawnie nazywa części ludzkiego ciała, nie ma pojęcia skąd się biorą dzieci, nie potrafi zadbać o siebie, nie zna wielu reguł społecznych. Jeśli odmówimy jej prawa do kontaktów heteroseksualnych i zawierania związków, to zachodzi pytanie gdzie jest ta granica po przekroczeniu której dopuszczamy możliwość współżycia seksualnego, czy nasze przyzwolenie powinno być uzależnione od oceny poziomu uświadomienia osoby niepełnosprawnej. Gdy to mówię z tonu mojego głosu już wynika, że jest to jakaś bzdura. Nikt przecież przed zawarciem małżeństwa nie sprawdzał naszego poziomu uświadomienia. I chociaż ostatnio zelżała hipokryzja społeczna, nie ma sztywnych przepisów ani na udane współżycie seksualne, ani na udany związek.

Nie wiemy również, jak przeżywają osoby głębiej upośledzone umysłowo swój pierwszy stosunek. Trudno jest nam w tych sprawach zachować obiektywizm.
 Niestety nie mogę Państwu zaproponować żadnych gotowych rozwiązań. Jesteście skazani na własny osąd wsparty głęboką znajomością psychiki Waszego dorastającego dziecka. Są jednak sprawy prostsze, co do konieczności uwzględnienia których w procesie wychowania istnieje powszechna zgoda. Dotyczy to między innymi informacji o budowie ciała i jego funkcjach, o wzorcach ról społecznych kobiety i mężczyzny, o ekspresji potrzeb seksualnych, płodności i rodzicielstwie.

Jeśli rozpoczniemy uświadomienie seksualne i kształtowanie właściwych zachowań już w dzieciństwie unikniemy wielu problemów pojawiających się w okresie dorastania, które wynikają z deficytów tożsamości płciowej i obniżonej kontroli potrzeb seksualnych. Właściwa, bo przeprowadzona w sposób dostosowany do poziomu rozumienia dziecka i wielokrotnie powtarzana edukacja seksualna stanowi również element profilaktyczny, zabezpieczający przed niepożądaną ciążą, chorobami przenoszonymi drogą płciową i przed przemocą seksualną.

Do tej pory mało mówiłam o konieczności wprowadzenia w wychowaniu osób niepełnosprawnych takich zasad, które są uniwersalne, a zatem powinny dotyczyć każdego, niezależnie od jego poziomu funkcjonowania intelektualnego. Nie należy przecież bez zezwolenia przekraczać stosownego dystansu fizycznego: dotykać kogoś, głaskać czy przytulać się. Należy rozróżniać sytuacje prywatne i publiczne oraz wiedzieć jakie zachowania są stosowne w miejscach publicznych, a jakie nie.

Onanizowanie i obnażanie się w miejscach publicznych, niezależnie od osoby, która to czyni, zawsze budzi nasz sprzeciw. Nie lubimy również ordynarnych zaczepek i natrętnego gapienia się. Nie wolno nikogo napastować i namawiać do robienia czegoś, czego nie chce lub nie rozumie. Są to proste zasady obowiązujące w życiu społecznym, a tego, że nie wolno dotykać innych ludzi bez przyzwolenia lub trzeba mieć czyjąś zgodę na przytulenie, możemy przecież łatwo wyuczyć (wielokrotnie powtarzając wprowadzoną zasadę). Należy również pamiętać o tym, że dzieci szybko uczą się tego, jak na ich niestosowne zachowania seksualne reagują inni, dlatego ważne jest żeby nie wzmacniać takich zachowań naszą niewłaściwą postawą.
Także jeśli zdecydujemy się na wprowadzenie czasu intymnego, musimy nauczyć młodzież, że nie należy wciągać w to innych osób. Jest to ważna zasada, która powinna obowiązywać przez całe życie. I wreszcie bardzo ważne jest to, żeby takie same zasady obowiązywały i były egzekwowane nie tylko w domu, ale również we wszystkich miejscach, w których przebywa dorastające dziecko.
Przygotowując swoje z konieczności krótkie wystąpienie, znalazłam wśród książek w języku polskim taką, którą chciałabym Państwu bardzo polecić. Jest to książka Debry Haffner „Jak rozmawiać z dziećmi o sprawach intymnych”. Lektura tej książki może być kontynuacją dzisiejszego spotkania.



Ochrona Prawna


Zjazdy i seminaria