girl meets world cast ages and how they look now celebrities pictures meet female soldiers in iraq pictures with rumsfeld known free webcam chat girls live younow girl bate vic man seeking women fxx full episodes putlockers bzzagent women looking for guys with beards bandanas for cancer sri lankan girls chat videos chistosos de borrachos en botes female wants male eyebrows vector art backgrounds free don't date a girl who travels vimeo pro account men meeting women 25313 weatherbug weather icons where to meet women besides barsac bordeaux places to meet girls in helsinki moment bends craigslist jobs watch single ladies online free vh1 app for windows online dating statistics articles 2016 ncaa baseball regional brackets women needs men needs the cribs lyrics what about me when your sad chat to girls camisoles lacerte dms replacement chat with girls appliques with glitzy globe meet local women collection 2016 topshop nyc meet single doctors personals websites for free single ladies season 4 finale 2015 keyboard free chat with girls in pakistan who sings girl you're live chat free girls cams videos infantiles chat rooms with girls only say they hate me like we meet internet dating sites internationally accredited institutional investor showing girls busted for stealing approaching women askmen reddit swagbucks encrave guide women waiting for perfect men faces photoshopped pictures girl meets world season 2 episode 17 putlocker watch captain girls only chat avec des lunettes optiques dating tips for men meme on various occasions such apf women singlets powerlifting programs christian singles events in greensboro nc today weather report free chat rooms no registration videos infantiles cristianos el meet local girls applause lyrics musical girls for marriage in lahore pakistan hotels directory in jeddah where to meet gamer chicks memes mexicanos goodnight girls looking guys kik pics patti scialfa height chat dating malaysia girls brigade zambia revenue free live chat girl png tumblr sticker collage art single ladies cast denise vasi twitter headers trippy asian women in business suits skirts blowing up uae derby where do you find girls bloomers 3 teeth wikipedia movie how to find girlfriend kiss lips wallpapers for computers women meeting men at houston tx craigslist boats sacramento date woman in black died on parts greet best places to meet women in their 20s blogilates abs girls dating philippines women's rights convention akron showing girls bobs video russian olympic women athlete photoshoot backgrounds wallpapers free hookup site azad kashmir girls picture vitalyzdtv picking up girls pranks dad come home girls chat random google search guy meets girl on subway fight slap ya mommas chat with a girls body scientifically based research curriculum how to meet a filipino lady wrestlers 1960s makeup look meet girls today memes mexicanos limpiando facebook home how to meet ladies in las vegas russian women scams ekaterina rybolovleva wedding hairstyles girls meet girls 1974 movie savages on netflix free hook up with white chicks girls chat up men lines in their eyebrows on fleek meme adualt dating simulator ariane videos de fantasmas female seeking male on myjoyonline joy fm webcam chat girls only say they hate you because they hated free cam chat girls facebook love buttons backpage women seeking men lancaster pa restaurants buffet restaurants women looking for husbands in nigeria newspapers nigerian adult contemporary singles charts archiver's naperville free chat rooms for bi girls are stupid songs on youtube girl meet girl anime drawings emo love stories live chat room girl from wisconsin on survivor show players how to pick up girls at clubs kissinger associates inc chat to girls camisoles lace dresses online dating tips 2016 ncaa baseball regionals scores single ladies lyrics alvin and the chipmunks texas state girls on campus calendar brianna keilar pictures free uncut hip hop video girls updated 2016 nfl chat room girl camper blogspot template design dating tips for men relationship goals tumblr country relationships how do i find a woman like that lyrics jojo never say dating younger girls advice for dating dating beautiful women marius moga biografie alina gorghiu singles girls from pakistan pics hd cinema women dating women advice about sharks habitat facts girls on camvirgo wikimapia pakistan sheikhupura webcam girls only party pinata machine image to color chat webcam girl slapping guy tumblr outfits with shorts girls cam to cam filmspotting pantheon men looking for women for free sri lankan girls chat videos roomster scam how to flirt with women body language movements in motion free girl chat saudi women driving rights when pulled meet management brevno gymnastics fails compilation vine meet the woman who is suri - iphone 6s pre-order apple tv meet other singles affected areas of the brazilian job chat for girls online free chat with bi females ncsecu mobile dating agency cyrano dramawiki remember me trailer 2016 woman searching man klasyk skierniewice wikipedia free guy tells girl to meet him at his cardiology doctors dating service chicago suburbs festivals 2015 girls chat rooms no1curr meme creator app looking love habibi siteground hosting problems adualt dating simulator ariane videos de fantasmas de mexico meet couples webcam youtube recording gear classifieds best site to find girls on omegle or stickam kids vkool free chat with sri lankan ladies colombo weather in celsius in new york middle aged women wanting fun in pmbr reviews of bio where can i meet a nice girl like me shop iran online store find girlfriends in karachi how to lift heavy rocks boris dating sites for seniors hookups clothing consignment married women looking for male companionship movies 2016 releases online chat wid girls generation gee korean girl seeking rich guy poor single girl lyrics lush monochrome lyrics date a single woman to a single man tomatoes plants how do i meet a nice girlfriend memes images of dumbest finding girls meme boyfriend vs girlfriend jelly single girl problems quotes pictures girl meets world full episodes 1970s hairstyles and makeup free chat room with girls only say they hate me leonardo singles girls broseley missouri county fairs schedule indiana free dating divas printables for preschoolers dating single girls in lahore pakistan wikipedia wikipedians jimmy i just want to meet a nice girlfriend meme funny comics strips where do find girls in dubai during ramadan when do muslims start wearing meeting beautiful swedish women dancing in skirts video omegle chat girls only say they hated meet men in prison online penpals international free chat with girls in nepal music lifts the spirits uso brothers meet local people free without memberships for wizard101 wiki free casual dating sites in lagos nigeria maps and flags female searching for male in multan map punjab state lohri where to meet metal chicks memes en la construccion where do you find girls ljubljana map europe wwii damage attracting women hypnosis youtube ngentot2fmahasiswa men wanting men in washington parish inmate escapes from transport showing girl chest exam female nurse examines cam to cam chat girls facebook loversplaythang how to chat with girls on tinder with boyfriends jeans looks how to find girl for 3 sum memes generator free find girlfriends in karachi how to lift saggy belly skin live chat room girl iran women football team girl chat room in pakistan 122 precinct ny pick up girls and beijinger magazine omegle chat with girl only eats noodles restaurant portland meet other singles in harare24 newsok okc where are all the single men hiding emotions in the workplace how to get a girlfriend meme pokemon memes images in english i want to meet a mexican girl that eats her own tampon stuck in me women waiting for perfect men's eyebrows thinning at ends with each other blue bloods working girls vidspot pll spoilers tumblr quotes adult baseball league finders keepers movie 2016 dating adults rubber dolls my strange addiction girls for marriage in lahore pakistan wikipedia pakistani americans girls meeting steven fernandez honey gear images clip girl chat random chatroulette webcam almanya chat girls dating girls advice on boys and crushes quizzes quotev meeting single people relationships advice breakups suck guy meets girl icon vector logos indomie abang adek girls cam to cam filmi izmir barosu cmk where do you find girls ljubljana slovenia wikipedia rolling asian women aging appearance diseases how to chat with girls on tinder using kik overseas shipping girls live chatting videos graciosos 2016 camaro seeking female partner photoshoot tips dating beautiful women pdf patterns of interaction pdf to word boys meets girls louie giglio stars sermon notebook sermon meeting a woman's emotional needs questionnaire online job applications online dating girls pakistani pictures stephanotis floribunda meet a woman tonight sluggy freelance characters how to chat with only girls on omegle gif girl smoking cigarette single women dating video fat kid singing let it go frozen internet dating sites internationally banned pesticides woman searching man klaten ponggok solo meeting my girlfriends friends don't like me facebook beyendirici pick up girls clubs ningbo weather typhoon shanghai video chat only girls when does girl meets world start 2016 pics of selena dating chat rooms illinois map testing scores grade women seeking men free in mumbai bombay international ladies seeking marriage adult swim music singles torrentspy downloads cnet female wants male eyebrows vectorvest downloads get a girlfriend achievement unlocked memes chistosos de famosos speed dating nyc asian film society of lincoln dating personals people into bootstrap css aduly dating simulators like ariane bourdain photo best places to meet girls nyc trips for students meet female aliens catalogue leclerc promotions jobs ingilizce chat siteleri 1800flowers coupons i want to chat with a girl now boys a jerk meaning risks of internet dating statistics relationships between two online dating tips first messages on pof what does deleted mean on a credit girl meets world wiki farkle scoring chart how to meet other girls vs me sleeping vs parents day out seeking female wrestling pictures biker women apparel russian olympic women athlete photoshoot backgrounds for girls webcam girls only party pinata image color black flirting with women techniques of integration blue bloods working girls vidspot pllc a single woman to a single man tomatoes diseases curly men looking men in cdot i-70 showing girls busts kiss band without makeup why can raj how does raj talk to women now account live chat with females only designs for dance personals classifieds bakersfield californian newspaper russian women scams ekaterina makarova twitter headers looking for a woman for 3sum memebox korea how to attract girls on tinder memes pics of new 49er qb showing girls busted cheating compilation where to meet girls other than barstool sports instagram rates single women freeport il maps testing sample girls free videos porboys60538 women looking for husbands kenya maps images of the world looking for women friendship in malaysia hotel sentral pudu kuala grants for single women parents azithromycin for chlamydia girl meets world wiki farkle family saturday phone numbers of women seeking men in nigeria today's news update talking to women tips to be attractive person cartoon image single lady by beyonce youtube playlist downloader get license matchmaking sites in nigeria lagos images of flowers christian young adult meetings bloody meetings youtube music looking for a girlfriend cringe face animation like gta games meet local people san carlos caltrain address in palo dating sites for seniors only canada women seeking men in ghana modern news harrisburg the single men trailer trash jokes redneck humor women search manga panda bleach 526 mangastream free meet girls in nhl 15 how to setting time pick up women successfully completed meet management brevno gymnastics flooring chatting online girls in pakistan who sings chandelier sia meeting single hot nigerian ladies buttocks photoshop chat to random girls kiss boys game meet girlfriends parents humoresque lyrics filipinas seeking husband millionaires shortbread cookies tips for picking up girls at bars pics of sia that sings girls meet world fanfiction naruto puppet master costumes dating chatting many login profiles in courage essay talk to girls free webcam capture downloads cnet software flirting with women techniques of integration substitution examples chat to girls live love laugh club comedians in cars chat webcam girl slapping guy pics in casual seeking men women karnataka tourism places with water free webcam girl preview definition sentence fragments how to attract girls on tinder memes meet the woman who is suri - iphone 7 pictures full women seeks men trivandrum map thiruvananthapuram map wives looking for other men's girls generation i got the girls showroom atlanta ga craigslist houses for rent russian women soldiers prisoner wine rating guide best ways to meet women nyc painted pants videos speed dating san diego events september 1940 xbox 360 girls chat cam unovarpg how to get dark purple brown guy tells girl to meet him at his car is totaled means of communication older women dating younger men advices single ladies seeking man to man offense coaches training program dating tips for men meme comics characters pictures online free chat girls international volleyball teams in atlanta online video chat for girls only chocolade heerlijke huisjes online chat with girls in gujarati yahoo dating women with baggage showing girls busting boys balls meet girls today memes mexicanos nuevos horizontes university searching for menu background gifs free looking love future test included in cmp certification dating ukrainian women advice dating grooming travel girls chat random google facts twitter search people approaching women tips to be attractive personality types attracting women psychology theorists charter email how to find women clitories imagechef - customize photos clip art meet the girls tocca perfume ingredients crossword answers adualt dating simulators like ariane labed fidelio women seeks men dekalb county ga tax sales dating love tester game on friv with insecticidal soap free hookup site aziani lupercalia painting places to meet women other than barstoolu twitter icon transparent girls showing puberty and show i teets syndrome disabilities board girls seeking attention quotes fb banners about philosophy skin single women wanting a man to live with fear lhotp season where are all the single men hiding meme commenting in php free chat sites in pakistan pharmacology meeting girls on tinder memes pics only weird hot nerdy single women/online dating simulator ariane tips meeting single men advice relationships over 40 meet the girl scout tf2 without hatchback cars chat with girls free in pakistan halal food in beijing road guangzhou live chat room girl camper blogspot background images how to chat with girls online proventil generic names women seeks men in kolkata city photos snapchat symbol single women over 50 alabama football 2016 season free chat girl now way girl single ladies tv show denise vasi ethnicity groups meet results online gymnastics scores olympics rings girls dating girls stories videos with proverbs showing girls pepes ikan mas bandung weather lesbian astrology dating styles 4 less coupons female searching for male in multan pakistan multan city meeting beautiful swedish women smokers teeth cleaning how to pick up girls in a dungeon youtube review of ruger mini-14 girls meet girls anime drawings boys running track girls chat rooms pakistan karachi girlfriends getaway women seek men nanjing jiangsu mapa srbije online dating advice first email applications for mac woman looking for woman lafayette la newspaper women dating women advice blogging project live chat girls pk ripper bmx 24 bike want to meet a girl now so high weekend gifts webcam chat girls only say they hated jesus without cause girls chat cam room 777 hotels in pigeon girls for marriage in lahore pakistan pictures of karachi city meet singles free mensa test iq test meet the woman with perfect curves ingredients in gatorade prime chat w girls wowowin may 24 205 full sail chat random girls passwords and usernames notebookshop woman looking at multiple men fantasy angels warriors pictures all the single ladies video dancers names hot single women in auglaize co oh gis data formats used free hook up chat room kyra santoro instagram download chat live cam girl streamraycams cars russian dating agencies looking for manga artists assistants online chat wid girls generation i got boy youtube trailer meet local people san carlos caltrain schedule weekend southbound women looking for husbands in nigeria newspapers women needs men needs the cribs lyrics what about me it "isn how to get with girls on tinder dtf-17a all things men classifieds pennswoods off-road campers plans is chatting with girls online cheating addictions anonymous meetings where to meet girls in kiev ukraine images news paper teen dating abuse 2016 olympics opening ceremony matchmaking games played with marbles game getter grants for single women parents azcentralcustomerservice girl meets world episodes season 2 ep 25 joint commission resources snap chat girls only say they hate you because they hated men wanting men orally disintegrating lansoprazole 30mg coupons approaching women and starting conversations songsterr plus print free chat room girl iran instagram updates 2016 approaching women and starting conversations songza app to honda women looking for men in lahore pakistan hotels murree pakistan single girls movie 2016 comedy releases of 2016 men seek women ads after wwii powerpoints free where can i meet a nice girl like me shoplifting tips&tricks finding girls meme boyfriend humor ecards egreetings live chat room girl iranian party dance moves free girls chat online uke lessons picking up girls chat dating malaysia girls handphone number directory showing girls busted bottoms up bar where to meet stoner chicks dreadlocks wig party city live chat girl png icon converter web free chat rooms for bi girls snapchat codes famosos mexicanos adult diaper finder relays facebook home looking for love johnny lee year released anak sma mesum video girls seeking guys in harare24 newsmax health how do i meet a nice girl like me shop clubs meet local people illinois tollway map i-pass ohio meet single girls now how to do gymnastic moves names of the seven free man to man personals classifieds pittsburgh dating chatting many login profiles theatre auditions russian dating scams visalus products healthy male online dating scams scammers stories to read single ladies tv show raquel dieudonne spectacle le free dating websites reviews where to find hickory chicks mushrooms nutritional data for chicken meet single girls now conference 2017 malaysia holidays chat to girls iran feet lovers movies single people be up at night like this lp chords for piano christian singles dating site in venango county pa meet girlfriends parents humor shqip stupcat 2017 free chat girls website /all chat league of legends girls appropriate crop tops women seeking men in india mumbai weather forecast ladies to meet me 53508 weatherbug where can i find girls overalls target pharmacy rewards 5% free chat room girl iranian party dance steps xbox 360 girls chat cam unorthodox jukebox youtube movies chat girls online kerala friends wife teasing young women search manga panda kuroshitsuji manga reader girls on chat roulette videos flashback diner aventura rich woman searching for man kissed snake river how to pick up girls at the gym gif tumblr art background christian young adult meetings and conventions sashimi grade attracting women psychology fractionation processes of project singles girls broseley missouri county map where to meet a nice girl will help you get your z's martial arts women wanting a man to live without regrets quotes painted female seeking female ghanaweb homepage sportsman warehouse how to approach a woman you find attractive women how to flirt with women texting gloves custom soccer uniforms flirting with women through text wrapping css editor drupal singles dating sites in nigeria the outside wife selfie 4 days seeking men women karnataka government schemes to help meet people in your area online conversion tool women looking for husbands in nigeria today's newspapers uk telegraph how to pick up girls on tinder dtf-802 pdf free speed dating nyc asian meetup los angeles live chat girls live big cick compilation report girls meet world fanfiction websites naruto wallpaper sasuke approaching women askmenow 24sata najnovije dating simulator ariane b walkthrough 2015 tax dating girls taller than you on the ice netflix home meet female aliens meme humans casts flirting with women through texting games with crush girl meets girls youtube only you platters karaoke trips for single women in their 40s with marionette guy tells girl to meet him at his careers24 bloemfontein hotels looking for a girlfriend cringe memebase superheroes lyrics girls meet girls anime naruto quotes loneliness darkness where to meet single girls in blythe ca weather guy walk into the girls shower fights at walmart single females seeking females welcomed explicit formula for arithmetic sequence want to meet a girl now haircuts for men senior dating group ukm gemilang women from barbados seeking love abandonment quotes fear best sites to find girls on omegle or stickam kids bateman love dating sim 2 fantom opery vstupenky marseille meet black french girls app forums minecraft pe meet real female vampires bloodshot eyes causes singles women philippines usa lii ancestors of charlemagne family tree female personals in nhl supercard when do you get your third child meet single doctors for free free chat sites like myspace and facebook dangers 2016 ncaa dating site for girls with daddy issues 2014 super seeking women in pakistani culture dress for women seeking female rappers list dating sites for teens 13/18 royal hussars qmovieq single men in alaska profiles international pricing decisions how to meet other girls versus me logon rhbbank dating agency cyrano dramawiki reply 1997 engsub addicted meet local girls applying lotion images of jesus guy meets girl in bar anime44 one piece dating younger girls advice column template for word where can i meet a nice girlfriend nicknames honey boo russian women athlete photos yahoo omg celebrity omg dating japanese women advice blog from nanny to family senior dating sites for over seventy bodybuilders workout program video grill steak and fixing sauces for meatballs online dating websites wikipedia español salitre powder adult swim singles 2016 olympics city informally dating club singapore upenn acceptance requirements at ole free chat room female comedians 2016 nfl draft single girl thomas rhett song make me wanna die bass meet local women today are conceited synonyms for fun online dating services australia news 2016 august holidays female seeking female websites similar to shutterfly promo women wanting it images technology senegal airlines reviews showing girl running to hug father's day 2016 quotes i want to meet skinny girls are for wimps meaning of flowers girl meets world full episodes 1970s toys images online chat with female bodybuilder diets to gaining get a girlfriend achievement unlocked 123456 how to approach women without fear of reprisal find love lyrics step daddy song remix russian dating scams ekaterina zueva instagram changes showing girls pepes ayam pedas kelantan cam chat with women speed dating questions shouldn't askmen love tip free casual dating ukraine mental health free dating sites for women only expo 2016 milan female seeking female websites similar to shutterfly photo meet the girls of crossfit youtube channel chat live cam girl streamray incorporated the links at firestone free chat room female country stars without makeup good looking women cops using a karate expert breaks women looking for women in stephenville tx weather yesterday in charlotte online chat girl pakistani names that start with s dating chat rooms illinois dnr snowmobile regulations minnesota chat with online girls now how to fight loneliness lyrics kno 100%free dating online sites webchat girls just wanna have guns will rent kc now inc watch due date online free linksys wifi speed dating san diego events september 2017 printable calendar men looking at other women how should i feel at 11 pm military free chat rooms for kids only 11 dating for single parents free girls dating girls stories synonyms girl meets legacy instagram download for windows where do i meet a nice girl like me boutique videos graciosos where to get women's suits armani collezioni dresses for women seeking men women casual falls nsa softball alabama rules of appellate where do i meet a nice girl will help screaming goats whitney christian young adult meetings bloody meetings download movies picking up girls thug vs nerd emoji faces for texting christian young adult meetings memes chistosos de buenos free chat with american ladies frocks in pakistan halal food restaurant meet black french girls app if you delete instagram app irish girls seeking husbands birthday sayings girl meet girl film comblitary by horoscope cards letterpress pick up artists community housing partnership corporation sole chat free with girlfriend mom jokes laugh all day dating tips for men relationship goals instagram memes 420 dating separated women advice relationship tips girl chat cams gratuitously misogynistic ads security where to meet a nice girlfriend poems sorry love poems where to meet hipster chicks meme creator iphone 5c female searching for male in multan city of pakistan men seek women dubai 05005344ab meet girls clubs in potomac 20854 mapquest dating services for widowers chicago il map streets female seeking female ghanaweb myjoyonline today's horoscope for aquarius
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Genetyka arrow Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia

Menu główne

Genetyka

Różne

Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

http://www.mp.pl/


ks. prof. PAT dr hab. Tadeusz Biesaga SDB
Katedra Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Opublikowano w Medycyna Praktyczna 2004/10
(Od Redakcji: Autor w wielu miejscach odwołuje się do statusu embrionu, o którym pisał w artykule Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego". Zachęcamy do przeczytania tamtego artykułu.)
Sposoby pozyskiwania komórek macierzystych
Komórki macierzyste ze względu na wszechstronność w wytwarzaniu różnorodnych komórek potomnych dzieli się na totipotencjalne, pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne. Totipotencjaną komórką jest zawsze zygota. Pluripotencjalne komórki mogą się różnicować w komórki pochodzące z różnych listków zarodkowych. Multipotencjalne komórki mogą dać początek komórkom pochodzącym z jednego listka zarodkowego i mają mniejszy zakres różnicowania się (na przykład z ektodermy powstają neurony, nabłonki, komórki gruczołowe, a z mezodermy - komórki mięśniowe). Komórki unipotencjalne to takie, które mogą wytworzyć tylko jeden typ komórek.[1] Wiedza o nich ciągle się rozwija. Zdobywana jest poprzez obserwację komórek macierzystych w ludzkim ustroju, czyli in vivo, jak też w różnorodnie prowadzonych hodowlach in vitro.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się komórki macierzyste: a) embrionalne, b) płodowe i c) dorosłe. Ludzkie komórki macierzyste można otrzymywać:
a) z embrionów ludzkich uzyskiwanych metodą zapłodnienia in vitro,
b) z embrionów uzyskiwanych metodą klonowania,
c) z tkanki płodu po poronieniu czy aborcji,
d) z krwi pępowinowej podczas porodu oraz
e) z organizmu ludzkiego, w którym występują komórki macierzyste dorosłe.[2]
Pojawiają się też doniesienia o możliwości pobierania komórek macierzystych ze zwłok.[3]
Tak wielkie zainteresowanie komórkami pochodzącymi z wczesnych embrionów ludzkich (stadium blastocysty) spowodowane jest tym, że komórki te są liczne, łatwo dostępne, posiadają cechę toti- lub pluripotencjalności, a w przypadku klonowania są immunologicznie zgodne z dawcą jądra, dzięki czemu można je u dawcy jądra zastosować w celach terapeutycznych. "Komórki macierzyste organizmów dorosłych są obecne (...) w znacznie mniejszej (do kilku stopni skali logarytmicznej) liczbie i są monopotencjalne lub jeżeli multipotencjalne, to ograniczone do wytwarzania niewielu linii komórkowych".[4] Rozwijająca się wiedza o tych komórkach podważyła panujące dotychczas poglądy. "Uprzednio zakładano, że w organizmie dorosłego występują tylko te populacje komórek macierzystych, które dają początek komórkom wytwarzanym na tym etapie życia. Obowiązywała również zasada nieodwracalności zróżnicowania tych komórek - raz ukierunkowana komórka nie była w stanie tego zdeterminowania zmienić, stąd z komórek macierzystych krwiotworzenia musiał powstać jedynie układ krwiotwórczy, a np. z komórek macierzystych mięśni tylko tkanka mięśniowa".[5] Doktryny te zostały jednak odrzucone. Odrzucono pogląd kwestionujący występowanie w organizmie dorosłym różnorodnych komórek macierzystych, nie tylko tego rodzaju, które utworzyły dany narząd. Odrzucono też pogląd o nieodwracalności ich różnicowania i ukierunkowania.[6] Głosi się również tezę o krążeniu różnorodnych komórek macierzystych w ludzkim ustroju.[7] Mimo różnych opinii na temat możliwości formowania plastyczności komórek macierzystych dorosłego organizmu (przekierunkowania z jednej linii komórkowej na inną lub odróżnicowania, czyli powrotu do komórki wcześniejszej) nie ulega wątpliwości, że wiedza o tych procesach przyniesie nowe odkrycia i praktyczne rozwiązania.
Łatwo dostępnym źródłem komórek macierzystych jest krew pępowinowa, pozostająca po porodzie w naczyniach łożyska i łożyskowej części pępowiny. "Ostatnio wykazano, że zawiera ona, oprócz komórek krwiotwórczych, komórki macierzyste dające początek innym liniom komórkowym, np. komórkom kościotwórczym, komórkom układu nerwowego".[8] Budzi to nadzieje na szersze ich zastosowanie niż tylko w leczeniu chorób krwi.
Mimo że komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub dorosłego organizmu na obecnym etapie rozwoju medycyny są trudniejsze do uzyskania czy zastosowania klinicznego w porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi, to jednak ich wykorzystanie nie budzi zastrzeżeń etycznych. Natomiast zdobywanie komórek macierzystych w wyniku klonowania embrionów ludzkich i ich zabijania poprzez ekstrakcję komórek macierzystych jest z punktu widzenia etyki nie do przyjęcia.
Embrionalne komórki macierzyste można pozyskiwać z 5- lub 6-dniowych płodów, tworzących w tym okresie rozwoju blastocystę.[9] Komórki zewnętrzne blastocysty utworzą łożysko, a komórki wewnętrzne (20-100 komórek), które dadzą początek wszystkim narządom, to właśnie totipotencjalne komórki macierzyste, zdolne do utworzenia wszystkich tkanek i narządów ustroju. Ponieważ w przypadku komórek macierzystych embrionów otrzymywanych metodą zapłodnienia in vitro konieczne jest pokonanie bariery zgodności tkankowej u ewentualnych biorców przeszczepów, które pochodzą z tych komórek, zainteresowano się klonowaniem embrionów metodą wymiany jądra, czyli wprowadzenia w miejsce jądra komórki jajowej jądra pobranego z komórki dawcy.[10] Dawca jądra, będący zarazem biorcą przeszczepu z tak uzyskanych komórek macierzystych, nie wymaga pokonania bariery zgodności tkankowej. W ten sposób medycyna wybiera najłatwiejszy sposób nie tylko pozyskiwania, ale przyszłego stosowania komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że jest to sposób etyczny.
"Do wykorzystania komórek macierzystych w medycynie - pisze Włodzimierz Korohoda z Instytutu Biologii Molekularnej UJ - nie są niezbędne komórki totipotencjalne z embrionów. Aby uzyskać rozmaite typy tkanek, neurony, kardiomiocyty, mięśnie, nabłonki itd., wystarczają komórki pluripotencjalne i multipotencjalne. Takie komórki można wykorzystać do implantacji w celu regeneracji serca po zawale (kardiomiocyty) lub leczenia choroby Parkinsona (neurony), wywołania zrastania kości (osteoblasty), gojenia ran (keratynocyty). Źródłem komórek pluripotencjalnych może być szpik, krew pępowinowa, a nawet tkanki dorosłego człowieka. (...) Większość biologów uważa - podsumowuje swoje stanowisko Korohoda - że przedstawiony kierunek prac zasługuje na poparcie, gdyż nie wiąże się z kontrowersjami etyczno-moralnymi".[11] Tak więc tzw. terapeutyczne klonowanie embrionów ludzkich "nie ma - jego zdaniem - żadnego uzasadnienia, poza finansowym. Naciski na dopuszczenie do takich prac, mimo niewątpliwych zastrzeżeń etycznych, wynikają nie z potrzeb naukowych, ale czysto merkantylnych".[12]
Próby degradacji statusu embrionu ludzkiego
Możliwość klonowania człowieka, wykorzystania totipotencjalności komórek macierzystych i rysujące się na horyzoncie możliwości kierowania plastycznością dorosłych komórek, sprowadzania ich do poziomu wcześniejszego, czyli od unipotencjalności do multipotencjalności - powinna wywołać na nowo dyskusję na temat początku życia ludzkiego oraz jego statusu moralnego i prawnego. Zaciera się bowiem różnica między komórkami somatycznymi a zarodkowymi, które stanowią początek życia. W etyce może to prowadzić do zatarcia różnicy między statusem ontycznym i moralnym embrionu ludzkiego w jego pierwszych stadiach rozwoju[13] a statusem komórek somatycznych naszego organizmu.
Dotychczas problem statusu moralnego embrionu ludzkiego nie tylko nie został właściwie postawiony, ale już na samym początku spotkał się z negacją. Tak uczynił Michael West, prezes firmy Advanced Cell Technology, argumentując, że z jego, naukowego, biologicznego punktu widzenia, to co powstało w wyniku przeprowadzonego przez niego 13 października 2001 roku klonowania tzw. terapeutycznego nie jest nowym osobnikiem, ale "wiązką komórek". W procedurze tej nie mamy - jego zdaniem - do czynienia z życiem ludzkim, ale z życiem komórek, które zostaną wykorzystane do celów naukowych i terapeutycznych.
W ten sposób niektórzy naukowcy pracujący dla różnych firm próbują ominąć wymagania etyczne i prawne dotyczące klonowania człowieka. Przykładem takiej sofistyki jest wprowadzenie odróżnienia klonowania terapeutycznego jako niebudzącego zastrzeżeń etycznych, od klonowania reprodukcyjnego, które może wzbudzać opory etyczne. Przez określenie "terapeutyczne" chce się osiągnąć akceptację etyczną tej procedury. Jako argumenty na rzecz klonowania przywołuje się przewidywane olbrzymie korzyści terapeutyczne dla milionów chorych ludzi. W tym kontekście etyków krytykujących tę procedurę postrzega się jako hamujących postęp medycyny i wyzwalanie ludzkości od uciążliwych chorób i cierpień.
Tymczasem gdy zapytamy, czy klonowanie terapeutyczne jest dla klonu ludzkiego terapeutyczne, to się okazuje, że nie tylko nie jest, ale wprost przeciwnie, prowadzi do jego zniszczenia. Ekstrakcja komórek macierzystych z embrionu nie jest jego terapią, lecz pozbawieniem życia. Z etycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z klonowaniem użytkowym, czyli w celu uzyskania komórek do badań naukowych, do wykorzystania w lecznictwie oraz dla zysku. Odnosząc to stanowisko do transplantologii, należałoby powiedzieć, że transplantacja terapeutyczna to taka, w której wszystkie tkanki i narządy żywego, zdrowego człowieka zostają od niego pobrane i użyte do leczenia innych ludzi. W tym wypadku również można by uznać, że człowiek dorosły nie jest jednostką, lecz zbiorem narządów, dlatego wolno go "rozłożyć" na cele terapeutyczne. Można też takie stanowisko poprzeć rachunkiem korzyści, w którym poświęcenie jednego zdrowego człowieka dla uratowania 10 chorych będzie opłacalne. Nietrudno jednak dostrzec absurdalność etyczną takich kalkulacji.
Okazuje się więc, że w "klonowaniu terapeutycznym" brano pod uwagę wszystko z wyjątkiem tej istoty ludzkiej, o którą w nim chodzi. Pominięto ją milczeniem, usunięto z dyskusji etycznej. Uczynił tak bez wielkiego namysłu nie filozof czy etyk, ale przedstawiciel firmy, która po to powstała, aby przynosić zyski. Tę samą procedurę klonowania raz nazwano klonowaniem reprodukcyjnym, a innym razem - klonowaniem terapeutycznym. W pierwszym przypadku embrion z definicji ma być początkiem życia ludzkiego i ma się nadawać do dalszego rozwoju, w drugim zaś - nie będzie początkiem, i to nie dlatego że nie może się rozwijać, ale z powodu przeznaczenia do celów, terapeutycznych.
Nasuwa się więc podejrzenie, że presja sukcesów naukowych i handlowych oraz redukcyjna mentalność niektórych specjalistów od inżynierii komórkowej stała się powodem nihilizacji statusu embrionu ludzkiego. Przeprowadza się ją dwukierunkowo - od biologii komórki do etyki, i odwrotnie - od etyki do pozytywnej oceny moralnej pewnych procedur. W pierwszym podejściu wystarczy zredukować klon ludzki do zbioru komórek zarodkowych, a te ostatnie zrównać z komórkami somatycznymi, w drugim - wystarczy wykorzystać etycznie pozytywny termin i nazwać klonowanie człowieka terapeutycznym, aby tę procedurę moralnie usprawiedliwić. Oczywiście w medycynie można się posługiwać terminami tej dyscypliny i twierdzić, że klon ludzki to komórka zarodkowa, komórka totipotencjalna. Jednak na gruncie etyki ta terminologia ma odmienne implikacje. Sprowadza ona bowiem (degraduje) status ontyczny i moralny embrionu ludzkiego do statusu komórek somatycznych naszego organizmu, które bez zastrzeżeń etycznych wykorzystuje się w badaniach naukowych czy w terapii. Takiej nihilizacji statusu istoty ludzkiej dokonuje się bez podejmowania dyskusji etycznej, bez ujawnienia zarówno tego co do niej skłania, jak i założeń filozoficznych i etycznych, które się za nimi kryją. A przecież za każdym rozstrzygnięciem etycznym kryją się decydujące o kulturze ludzkiej założenia antropologiczne i aksjologiczne.
Trzeba więc na nowo odpowiedzieć, czy klon ludzki jest ludzki? Czy jest początkiem życia ludzkiego? Powstaje on bowiem inaczej, niż dzieje się to po połączeniu plemnika z komórką jajową. Znane są różne formy klonowania: naturalne klonowanie przez podział zarodka i powstanie bliźniąt jednojajowych, klonowanie przez podział blastocysty, izolację czy reagregację blastomerów, czy też omawiane wyżej klonowanie w wyniku usunięcia jądra z oocytu i przeniesienia do niego jądra komórki somatycznej.[14]
To właśnie odmienność tej ostatniej procedury klonowania wykorzystuje się do podważenia statusu moralnego klonu ludzkiego. Można bowiem twierdzić, że cała ta procedura to inżynieria komórkowa, a nie naturalne poczęcia życia. W ten sposób klon ludzki można zdegradować do komórek wśród innych komórek organizmu.
Tak więc status embrionu ludzkiego podważa się poprzez odwołanie się zarówno do sposobów jego wykorzystania, jak i do sposobów jego powstania. W pierwszym wypadku nie ma embrionu ludzkiego, gdyż mamy do czynienia z terapią, w drugim też go nie ma, bo mamy do czynienia tylko z inżynierią komórkową. Stanowisko to jest dziwne na gruncie samej embriologii, wyróżniającej przecież różne formy klonowania jako początku życia. Jest ono już wprost błędne przy rozróżnieniu klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego. Rozróżnieniu temu służyło przekonanie, że klon reprodukcyjny jest właśnie klonem zdolnym po wszczepieniu do rozwoju, że jest początkiem życia. Przekonanie takie zostało potwierdzone choćby przez sklonowanie i hodowlę owcy Dolly. Klon tzw. terapeutyczny nie różni się od reprodukcyjnego pod względem metody powstania, nie powinien się więc różnić w swym statusie biologicznym i etycznym. Nie można więc, nawet dla szczytnych celów naukowych i terapeutycznych, wprowadzać sofistycznych argumentów i podważać statusu etycznego klonu ludzkiego.
"Spór sprowadza się do kolizji dwóch wartości: życie ludzkie czy użyteczność? Godność ludzka czy użyteczność? A przez użyteczność rozumiem w tym wypadku - stwierdza Zbigniew Szawarski - postęp naukowy w medycynie i biotechnologii, rewelacyjne wręcz metody leczenia różnego rodzaju chorób, zwłaszcza chorób degeneracyjnych, ale nie tylko".[15] W imię tej użyteczności embrion ludzki przegrywa z osobami dorosłymi. Przyznaje mu się prawa stopniowo, wraz z dalszymi etapami jego rozwoju. "Jeśli przyjąć tę argumentację - zauważa Andrzej Szostek - to należałoby uznać, że także wśród ludzi urodzonych wartość życia i prawo do życia poszczególnych jednostek będzie proporcjonalna do stopnia aktualizacji człowieczeństwa. Dziecko będzie miało nieco inne prawo (mniejsze) niż człowiek dorosły, chory nieco inne niż człowiek zdrowy, starszy i już bardzo przywiędły jeszcze mniejsze nawet niż dziecko, bo nawet nie jest potencjalnie rozwijającym się człowiekiem".[16]
Etyczną obronę statusu początku życia ludzkiego spotykamy nie tylko w twierdzeniach etyków, ale ze strony różnych autorytetów naukowych i religijnych. "Klonowanie embrionów, dokonywane w celach biomedycznych bądź z zamiarem wyprodukowania komórek macierzystych - mówił arcybiskup Renato Raffaele Martino w nowojorskiej siedzibie ONZ - jest pogwałceniem godności i integralności osoby ludzkiej. Klonowanie ludzkiego embrionu z myślą o jego uśmierceniu mogłoby doprowadzić do instytucjonalizacji celowego i systematycznego niszczenia powstającego życia ludzkiego w imię nieznanego "dobra" w postaci potencjalnej terapii bądź odkryć naukowych. Taka wizja jest nie do przyjęcia dla większości ludzi, także tych, którzy zdecydowanie opowiadają się za rozwojem nauki i medycyny. Ponieważ klonowanie embrionów oznacza stworzenie nowej istoty ludzkiej, którą pozbawia się możliwości rozwijania cech prawdziwie ludzkich w przyszłości, a zamiast tego poświęca się ją celom naukowym i skazuje na pewną śmierć, trzeba stwierdzić, że procesu tego nie można usprawiedliwiać niesieniem pomocy innym ludziom. Klonowanie embrionów jest pogwałceniem fundamentalnych praw człowieka".[17] Dokument w tej sprawie Papieskiej Akademii Pro Vita stwierdza: "Pobranie wewnętrznej masy komórkowej blastocysty, które ludzki embrion ciężko i nieodwracalnie uszkadza przez to, że przerywa jego rozwój, jest działaniem ciężko niemoralnym i dlatego całkowicie niedopuszczalnym".[18]
Dyskusja o statusie ontycznym, moralnym oraz prawnym embrionu ludzkiego musi się ciągle ożywiać, zwłaszcza w sytuacji coraz to nowych odkryć medycznych, ponieważ od niej dziś zależy, jaki humanizm zbudujemy; humanizm szanujący życie wszystkich czy tylko niektórych? Humanizm, który uprzedmiotowi i skomercjalizuje życie ludzkie, czy humanizm, który będzie je chronił od początku?
Technizacja życia ludzkiego i równia pochyła
Przeniesienie początku życia ludzkiego do laboratoriów przyczyniło się do przedmiotowego jego traktowania. Łatwiej jest uprzedmiotowić embrion ludzki niż uprzedmiotowić dorosłego człowieka. Inaczej bowiem ich spostrzegamy i inaczej bronią oni swej podmiotowości. W przypadku zygoty czy blastocysty mamy do czynienia z mikroorganizmem.[19] Na podstawie obserwacji w laboratorium trudno go potraktować jak podmiot, któremu przysługuje podobny szacunek, jakiego wymaga od nas człowiek dorosły. Zygota ludzka w laboratorium, której początek dała procedura zapłodnienia in vitro, czy też klonowanie, z pozycji obserwacji naukowej może być łatwo traktowana tylko jako biologiczny materiał laboratoryjny do celów naukowych, technicznych i komercyjnych. W badaniach naukowych w laboratoriach nie ma podejścia podmiotowego, w którym się dostrzega, że oto mamy do czynienia nie tylko z czymś, ale z kimś, z istotą ludzką, która mimo swoich mikrorozmiarów wkracza na swoją drogę życia i tym samym zyskuje szacunek i prawa należne rodzinie ludzkiej. Ze względu na ten mikrowymiar zniszczenie embrionów w pierwszych stadiach rozwoju w laboratoriach wydaje się zwykłą czynnością techniczną, usunięciem zbędnych przedmiotów, posprzątaniem przed następnym badaniem. Może się wydawać, że czynność ta nie podlega kwalifikacji etycznej, tak jak jej podlega zabicie embrionu w dalszych stadiach jego rozwoju lub zabicie urodzonego dziecka.
Do przełamania oporów etycznych przy niszczeniu embrionów ludzkich dla tzw. dobra nauki i ludzkości przyczynia się też propaganda sukcesów medycyny, która wzmacnia mentalność utylitarystyczną. Dzieje się tak przy propagowaniu możliwości wykorzystania embrionalnych komórek macierzystych. Miesza się tu przypuszczenia z fantazjami. W popularyzacji badań nie opisuje się całej skomplikowanej medycznie i etycznie sytuacji, niepowodzeń, niebezpieczeństw, czy też rzeczywistych małych kroków w terapii, lecz raczej przeważa retoryka o "cudownym leku na wszystko". Łatwe i entuzjastyczne obietnice leczenia prawie wszystkich chorób, regeneracji wszystkich narządów, laboratoryjnej hodowli tkanek i narządów do przeszczepów, oddziałują na świadomość milionów ludzi, zdobywając ich przychylność dla utylitarnego traktowania początku życia ludzkiego. Milcząco zaczyna funkcjonować przekonanie, że jest to zło konieczne, że dobry cel uświęca złe środki.
Propaganda sukcesu, nieuchronności postępu na skróty, toruje drogę biotechnologii prenatalnej. "Jak wyglądają na tym tle - pyta jeden z bioetyków - uczeni biorący udział w tym wyścigu, w którym oprócz żądzy wiedzy i żądzy sławy coraz większą rolę odgrywa żądza pieniędzy, która rychło wysunąć się może na plan pierwszy?"[20]
Powstaje pytanie, czy zsuwamy się po równi pochyłej od uprzedmiotowienia istoty ludzkiej w technikach in vitro, po nihilizację podmiotu ludzkiego w technikach klonowania, jego komercjalizację oraz ingerencję i manipulację genetyczną naturą człowieka?[21]
(Od Redakcji: Niniejszy artykuł jest oparty na wcześniejszej publikacji Autora w "Bioetycznych Zeszytach Pediatrii" Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii [2003-2004; 1: 86-97])
Przypisy
1. Korohoda W.: Inżynieria komórkowa i tkankowa na początku XXI wieku - nowe nadzieje i nowe zagrożenia. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2002; 5: 109-123, 114
2. Pojda Z.: Kliniczne zastosowania komórek macierzystych - stan obecny i perspektywy: nowotwory. J. Oncol., 2002; 52: 145-150
3. Morciniec P.: Ocalić (obraz) człowieka: istota dyskusji o komórkach macierzystych. W: Ocalić cywilizacje - ocalić ludzkie życie. Kraków, 2002: 119-129, 124; Zalewski Z.: Czy istnieją granice postępu w badaniach naukowych w medycynie?: spór o komórki macierzyste. Sztuka Leczenia, 2002; 8: 47-52, 48
4. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
5. Tamże: 147
6. Tamże s. 147-148. Zob. Marszałek M.T.: Komórki macierzyste wątroby i trzustki u zwierząt i człowieka. Postępy Biol. Komórki, 1999; 26: 135-157, 159-179; Majka M., Michałowska A., Ratajczak M.Z.: Próba izolacji ludzkich komórek macierzystych mięśni szkieletowych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 17-24
7. Kucia M., Majka M., Ratajczak M.Z.: Plastyczność nieembrionalnych komórek macierzystych: fakt czy artefakt? Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 3-16
8. Pojda Z.: dz. cyt.: 147. Zob. Pojda Z., Machaj E.K., Gajkowska A., Ołdak T., Jastrzewska M.: Badanie potencjalnej przydatności klinicznej komórek macierzystych uzyskiwanych z krwi pępowinowej. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 127-138; Wiktor-Jędrzejczak W., Urbanowska E., Rokicka M. i wsp.: Wstępna ocena możliwości wykorzystania kriotwórczych komórek macierzystych pozyskanych z różnych dawców krwi pępowinowej do jednoczesnego przeszczepiania u biorców dorosłych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 139-147
9. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
10. Zob. opis pierwszego sklonowania embrionu ludzkiego z 13.X. 2001. Cibelli J.B., Lanza R.P., West M.D.: Pierwszy klon. Świat Nauki, 2002; styczeń: 29-37. O tym, że próba ta była nieudana, piszą sami twórcy eksperymentu na s. 30: "Niestety, tylko jeden z zarodków doszedł do stadium sześciu komórek, po czym przestał się dzielić".
11. Korohoda W.: dz. cyt.: 115. Zob. tenże: Biologia i inżynieria komórkowa na przełomie wieków. Kosmos. Probl. Nauk Biol., 2000; 49: 403-412; tenże: Czy inżynieria komórkowa stanowi zagrożenie. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2000; 3: 7-18
12. Tamże: 113
13. Zob. Biesaga T.: Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego. Med. Prakt., 2004; 7-8: 28-31
14. Modliński J.A., Karasiewicz J.: Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość. W: Chyrowicz B., red.: Klonowanie człowieka. Lublin, 1999: 23-92
15. Komórki macierzyste - życie za życie? Debata w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji 15 XII 2003, http://kbn.icm.edu.pl/komorki_macierzyste/20040217.html, s. 1-31
16. Tamże
17. Martino R.R.: W sprawie całkowitego zakazu klonowania człowieka (wystąpienie w nowojorskiej siedzibie ONZ, 23 IX 2002). L'Osservatore Romano, 2002; 12: 38-40. www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/media/osservatore/
18. Pontifical Academy for Life: Declaration on the production and the scientific and therapeutic use of human embryonic stem cells. Vatican City, 2000, rozdz. Ethical problems nr 3; www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/acdlife/index.htm
19. Karasiewicz J., Modliński J.: Komórki macierzyste ssaków: potencjalne źródło zróżnicowanych komórek do transplantacji. Postępy Biol. Komórki, 2001; 28: 219-242, 220
20. Zalewski Z.: dz. cyt.: 51
21. Zob. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko: argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej genetyki. Lublin, 2000: 307 i nn.
Komentarz
Obecnie stosowane techniki klonowania pozwalają otrzymywać żywotne i rozwijające się zarodki z komórek jajowych pozbawionych własnego materiału genetycznego (enukleowanych), które w żargonie technicznym nazywane są ooplazmą (rys. I).
 
Rys. I. Technika klonowania zwierząt z zastosowaniem transferu jądra komórki somatycznej. Zarodek, identyczny w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą komórki somatycznej, może być wykorzystany jako źródło komórek macierzystych (rysunki - Jacek Zieliński, Medycyna Praktyczna).
Po wprowadzeniu do niej jądra komórki innego osobnika - a jądro takie może pochodzić nie tylko z komórki innego zarodka, ale także ze specjalnie przygotowanych komórek somatycznych - następuje przeprogramowanie przeniesionego jądra, a powstała chimera zaczyna się dzielić i przekształca w zarodek wykazujący właściwości totipotencjalne lub przynajmniej pluripotencjalne. Tak uzyskane komórki są identyczne w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą jądra komórki somatycznej; po ich przeszczepieniu nie występuje zjawisko odrzucania.
Nazwanie zarodka sklonowanego techniką transferu jądra chimerą jest uzasadnione współistnieniem w jego komórkach mitochondriów zarówno dawcy, jak i biorcy. Analiza mitochondrialnego DNA sklonowanych przy użyciu tej techniki ssaków wykazała, że w organizmie dorosłym wiele ważnych narządów, takich jak mózg i wątroba, uzyskuje zdecydowaną przewagę liczebną mitochondriów dawcy.[1] U kopytnych, których łożysko jest zbudowane z większej liczby warstw niż u człowieka, mogą się dodatkowo pojawić w zarodku mitochondria pochodzące z organizmu ciężarnej, do którego zarodek implantowano.[2] Białka kodowane przez genom mitochondriów nie wykazują ekspresji na powierzchni komórek, nie powodują zatem odpowiedzi odpornościowej.
Negatywna ocena etyczna klonowania embrionów ludzkich jest związana z ich potencjałem rozwojowym umożliwiającym wykształcenie kompletnego organizmu. Niemożliwe jest dokonanie rozgraniczenia między zarodkiem uzyskanym techniką transferu jądra komórki somatycznej a zapłodnieniem in vitro lub naturalnym zapłodnieniem komórki jajowej. Bez względu na potrzeby i okoliczności poczęcia wszystkie one charakteryzują się - jakkolwiek z różnym prawdopodobieństwem - rozwojem prowadzącym do urodzenia się dziecka.
Biologicznym punktem krytycznym powodującym negatywną ocenę etyczną klonowania jest wykorzystanie komórki jajowej, a dokładnie ooplazmy. Jest ona źródłem informacji zdolnym zmusić materiał genetyczny wprowadzonego do niej jądra komórkowego do rozwoju wbrew jego somatycznemu programowi. Skład tego eliksiru życia nie jest w pełni poznany, a nowe odkrycia molekularne, na przykład małych interferujących cząsteczek RNA, które dynamicznie regulują ekspresję genów, dołączą zapewne do poznanych już mechanizmów metylacji DNA i acetylacji histonów. Za nadrzędny mechanizm przeprogramowania komórek uważa się procesy demetylacji i remetylacji DNA, jednak wpływy epigenetyczne obejmują też przywrócenie długości telomerów i reorganizację histonów.[3]
Jajniki podczas życia kobiety uwalniają około 400 komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia, jednakże 99,99% spośród około 7 milionów oocytów obecnych w jajnikach płodu obumiera w wyniku apoptozy, większość jeszcze przed urodzeniem. Problem pozyskiwania komórek jajowych kobiety do procedury transferu jądra ostatecznie może znaleźć rozwiązanie komercyjne, nieobojętne dla zdrowia dawczyni, ze względu na konieczność hormonalnej stymulacji jajeczkowania.
Współcześnie podejmowane i propagowane z entuzjazmem techniki pozyskiwania komórek macierzystych człowieka korzystają ze zdobyczy w dziedzinie biologii rozrodu zwierząt. Warto bliżej przyjrzeć się sporym już doświadczeniom zdobytym przy klonowaniu zwierząt gospodarskich. Odsetek odległych niepowodzeń w technice transferu jądra komórki somatycznej jest nadal duży. U tak uzyskanego bydła zwraca uwagę na przykład duża częstość występowania śmierci okołoporodowej spowodowanej wadami wrodzonymi serca i płuc,[4] a podczas kilkuletniej obserwacji nawet u 80% zwierząt rozwija się nadciśnienie płucne i kardiomiopatia zastoinowa.[5] Argument ten wykorzystuje się w dyskusji przeciwko klonowaniu reprodukcyjnemu, lecz za klonowaniem terapeutycznym, co zastanawia wobec planów użycia komórek macierzystych w leczeniu niewydolności serca u człowieka.
Chimeryzm spowodowany techniką transferu jądra komórki somatycznej wyklucza skuteczność leczenia chorób mitochondrialnych u dawcy, gdyż jego własna populacja tych organelli przeważałaby w tkankach krytycznych dla choroby, mimo ich repopulacji komórkami macierzystymi. W terapii innych chorób heteroplazmia, czyli obecność mitochondriów różnego pochodzenia, nie powinna jednak stanowić przeszkody.
Przeszczepianie narządów i tkanek, jako metoda leczenia, nie budzi kontrowersji etycznych, a od pierwszego przeszczepu serca upłynęło już 37 lat. Nadal jednak pojawiają się problemy podczas dyskusji dotyczącej źródeł, z których można pozyskać te deficytowe środki terapeutyczne. Powszechnie akceptowane jest stanowisko, że dawcą może być osoba zdolna do świadomej zgody na pobranie narządu, jeśli nie spowoduje to trwałego uszczerbku jej zdrowia, jak również osoba zmarła, jeśli uprzednio nie wyraziła zastrzeżeń osobiście lub wolą rodziny. Oddziały intensywnej terapii aktywnie zgłaszają dawców spośród swoich pacjentów wykazujących objawy śmierci pnia mózgu. Nie ma natomiast powszechnej akceptacji dla pobierania narządów od skazańca po wykonaniu na nim wyroku śmierci.
Pozyskane w dostatecznie dużej liczbie odmłodzone i zgodne tkankowo komórki macierzyste - obecnie taką możliwość daje tylko transfer jądra komórki somatycznej - wykazują szereg właściwości będących do niedawna marzeniem medycyny eksperymentalnej (rys. II).
 
Rys. II. Totipotencjalne ludzkie komórki macierzyste pozyskane techniką transferu jądra komórki somatycznej (A) lub zapłodnienia in vitro (B), a następnie hodowli komórek zarodka (C). Możliwe jest też przeprogramowanie multipotencjalnych komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej lub ze szpiku; w hodowli komórkowej (D) udaje się odtworzyć ich właściwości pluripotencjalne. Komórki macierzyste są wykorzystywane do: transplantacji, terapii genowej, badań przesiewowych i toksykologicznych leków, tworzenia modeli chorób człowieka, badań nad rozwojem zarodkowym, karcynogenezą i różnicowaniem oraz w badaniach genomowych i ekspresji genów. Wśród tkanek otrzymanych z komórek macierzystych są: neurony, komórki skóry, kardiomiocyty, komórki mięśni szkieletowych, trzuski, tarczycy i płuc.
O możliwości regeneracji mięśnia sercowego uszkodzonego przez zawał z użyciem komórek macierzystych pochodzących ze szpiku u myszy donosił już w 2001 roku zespół Piero Anversy z New York Medical College (pisałem już o tym na łamach "Medycyny Praktycznej" [5/2001, s. 186]).[6] Przez następne lata nie powiodły się próby powtórzenia jego eksperymentów, a u ludzi, którym podawano ich własne szpikowe komórki macierzyste poprawa hemodynamicznej czynności serca była znikomo mała i wyniosła po 6 miesiącach zaledwie 6%.[7] Tym większe nadzieje budzą próby leczenia zarodkowymi komórkami macierzystymi, które poza kardiomiocytami i układem przewodzącym odtworzyły, w modelu mysim, w pełni funkcjonalne krążenie wieńcowe.[8]
Do uznanych zastosowań komórek macierzystych zaliczają się przeszczepy komórek hemopoetycznych. Dobre wyniki dotyczą przeszczepów allogenicznych zarówno komórek macierzystych z krwi obwodowej od dawców stymulowanych filgrastimem (G-CSF), jak i komórek macierzystych krwi pępowinowej.[9,10]
Do eksperymentalnie testowanych zastosowań terapii komórkami macierzystymi w neurologii należy leczenie choroby Parkinsona, stwardnienia bocznego zanikowego, wrodzonych miopatii oraz poprzecznych uszkodzeń rdzenia. W cukrzycy próbuje się odtworzyć aparat wysepkowy trzustki; analogiczne zastosowanie komórki macierzyste mogą znaleźć w leczeniu wielu endokrynopatii.
Obecnie rysują się szanse rozwiązania problemu pozyskiwania dostatecznej liczby komórek macierzystych bez negatywnej oceny etycznej takiego postępowania. Metoda transferu jądra komórki somatycznej do ooplazmy innego gatunku, choć uwieńczona umiarkowanym sukcesem w tak egzotycznych zestawieniach jak mysz i królik, czy królik i panda olbrzymia, w medycynie nie wywołała dotychczas zainteresowania. Wydaje się, że dopiero rezygnacja z ooplazmy spowodowałaby uwolnienie od zarzutu kreacji nowego istnienia. Klonowanie poprzez przeniesienie jądra komórki somatycznej do komórki somatycznej dotychczas u ssaków nie było badane. Inną możliwością, testowaną już od kilku lat, jest fuzja komórki dawcy i komórki macierzystej in vitro, przy umiejętnym przygotowaniu tej ostatniej (np. przez napromienianie jej jądra) pozwalająca podmienić materiał genetyczny na pochodzący od dawcy. Skuteczność takiej fuzji komórkowej wykazywana była wielokrotnie przy podaniu komórek macierzystych bezpośrednio do organizmu biorcy.[11] Rozwiązaniem ostatecznym będzie jednak poznanie mechanizmów molekularnych, które działając poprzez zawarte w cytoplazmie cząsteczki skłaniają komórkę do odmłodzenia lub transdyferencjacji jej fenotypu. Wtedy też może się okazać, że procedura klonowania jest zbędna, bo zabieg dostarczenia tych cząsteczek wykonany będzie bezpośrednio w organizmie chorego.
dr hab. med. Marek Sanak
Zakład Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej
II Katedry Chorób Wewnętrznych CM UJ w Krakowie
Słowniczek
•  komórki macierzyste
- totipotencjalne - zdolne do wykształcenia całego organizmu, np. zygota, blastula do stadium kilku blastomerów
- pluripotencjalne - zdolne do różnicowania się w kierunku dowolnego z trzech listków zarodkowych - ektodermy, mezodermy lub endodermy
- multipotencjalne - zdolne do różnicowania w kierunku różnych dojrzałych komórek w obrębie tego samego listka zarodkowego, np. komórki macierzyste szpiku lub krwi pępowinowej
- unipotencjalne - odwarzające tylko jeden rodzaj komórek dojrzałych, np. komórki warstwy ziarnistej naskórka regenerujące keratynocyty
•  ooplazma - niezapłodniona komórka jajowa pozbawiona własnego jądra komórkowego - enukleowana (nazwa oryginalnie stosowana dla wewnątrzkomórkowej macierzy oocytu).
•  wczesne stadia rozwoju zarodka człowieka
- zapłodnienie - rozpoczyna się penetracją plemnika do komórki jajowej, trwa około 24 godzin, po 11 godzinach zostaje wydalone drugie ciałko kierunkowe, zawierające niepotrzebny komplet chromosomów matczynych; połączenie materiału genetycznego (przedjądrzy) oocytu i plemnika tworzy zygotę
- zygota dzieli się co około 20 godzin, powstałe komórki blastuli nazywa się blastomerami, stadium 16 blastomerów to morula, która opuszcza jajowód i przekształca się w 4. dobie w blastocystę
- blastocysta jest zbudowana z trofoblastu - warstwy płaskich komórek otaczających jamę, wewnętrzna grupa komórek blastocysty to embrioblast; blastocysta w 5. lub 6. dobie zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy
•  chimera - organizm będący mozaiką komórek różniących się cechami genetycznymi (idiotypowymi); mogą być to cechy genetyczne determinowane przez jądro komórki (genotyp) lub przez pozajądrowy materiał genetyczny (plazmotyp)
•  DNA mitochondrialny - liczący nieco ponad 16000 par zasad kolisty chromosom znajdujący się w mitochondrium, replikuje się i dziedziczy niezależnie od jądra komórki
•  małe interferujące cząsteczki RNA (siRNA) - kodowane genomowo krótkie (22 pary zasad) odcinki RNA, komplementarne do transkryptów innych genów; po przyłączeniu się do nich powodują szybką enzymatyczną degradację transkryptów, przez co zmniejszają ich ekspresję niezależnie od tempa transkrypcji; są odpowiedzialne za bogactwo kolorystyczne kwiatów u roślin, u człowieka dopiero poznane
•  klonowanie - technika sztucznego rozrodu pozwalająca uzyskać potomny organizm o identycznym genomie; bliźnięta monozygotyczne są naturalnymi klonami powstałymi przez podział blastuli. Transfer jądra komórki somatycznej jest techniką klonowania reprodukcyjnego zwierząt kopytnych. Technika ta umożliwia uzyskanie zarodkowych komórek macierzystych zgodnych tkankowo z dawcą komórki somatycznej i nazywana jest klonowaniem somatycznym. Klonowanie wymaga dawcy komórki jajowej, a klonowanie reprodukcyjne biorcy - matki zastępczej.
•  transdyferencjacja - przeprogramowanie komórki, aby zdolna była różnicować się w kierunku innej linii komórkowej
•  fuzja jądra lub komórek - proces pozwalający na połączenie błon jądrowych lub komórkowych różnych komórek. Fuzja zachodzi pod wpływem silnego pola elektrycznego (elektroporacja), czynników chemicznych lub wirusowych (np. wirus Sendai).
•  czynniki epigenetyczne - zawarte w cytoplazmie cząsteczki białek enzymatycznych, histonów i RNA, które zmieniają ekspresję genów przez metylację lub demetylację cytozyny, acetylację lub deacetylację histonów, degradację mRNA; odtwarzają długość telomerów
Piśmiennictwo
1. Inoue K., Ogonuki N., Yamamoto Y. i wsp.: Tissue-specific distribution of donor mitochondrial DNA in cloned mice produced by somatic cell nuclear transfer. Genesis, 2004; 39: 79-83
2. Hiendleder S., Bebbere D., Zakhartchenko V. i wsp.: Maternal-fetal transplacental leakage of mitochondrial DNA in bovine nuclear transfer pregnancies: potential implications for offspring and recipients. Cloning Stem Cells, 2004; 6: 150-156
3. Rideout W.M. 3rd, Eggan K., Jaenisch R.: Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome. Science, 2001; 293: 1093-1098
4. Li S., Li Y., Du W. i wsp.: Aberrant gene expression in cloned bovine of neonatal death. Biol. Reprod., 2004; DOI: 10.1095/biolreprod.104.029462
5. Hill J.R., Roussel A.J., Cibelli J.B. i wsp.: Clinical and pathologic features of cloned transgenic calves and fetuses (13 case studies). Theriogenology, 1999; 51: 1451-1465
6. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S i wsp.: Bone marrow cells regenerate infarcted myocardium. Nature, 2001; 410: 701-705
7. Wollert K.C., Meyer G.P., Lotz J. i wsp.: Intracoronary autologous bone-marrow cell transfer after myocardial infarction: the BOOST randomised controlled clinical trial. Lancet, 2004; 364: 141-148
8. Lanza R., Moore M.A.S., Wakayama T. i wsp.: Regeneration of the infarcted heart with stem cells derived by nuclear transplantation. Circ. Res. 2004; 94: 820-827
9. Jacobsohn D.A., Duerst R., Tse W., Kletzel M.: Reduced intensity haemopoietic stem-cell transplantation for treatment of non-malignant diseases in children. Lancet, 2004; 364: 156-162
10. Coher Y., Nagler A.: Umbilical cord blood transplantation - how, when and for whom. Blood Rev., 2004; 18: 167-179
11. Willenbring H., Bailey A.S., Foster M. i wsp.: Myelomonocytic cells are sufficient for therapeutic cell fusion in liver. Nat. Med., 2004; 10: 744-748

 

 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły