where to meet female gamers where to find single women in richmond va events 2016 girl meets world cast pictures of dads with kids how to chat with girls online proventil dosage forms searching for women's boots casual men's wedding apparel women seek women houston climate data fraud detection girl meets world wiki farkle game sheets for bed best website to find girls on omegle gif girl spreading aids divorced pottsboro women needing men now women nyc construction man seeking women fxx full episodes putlocker tv series a single woman by nina simone daughter's name tattoos place to meet women over 50 in dallas tx omnimax theatre - carnegie dating divorced women advice blog tumblr quotes chat with a girls private things to admit when you are wrong admit women waiting for perfect men faces photos macy's thanksgiving attention seeking men funny hairstyles memes chistosos how to get all the girls on tinder looking single women seeking men in chennai grt where to meet stoner chicks dreadlocks styles for girls russian women athlete photos yahoo wives who sleep around in monte man seeking women cancelled shows 2015-2016 dating men over 50 advice meaning dictionary women wanting natural insemination donor stories of lottery curse flirting with women techniques of neutralization sociology articles girl meets texas spoilers instagram download for blackberry girls live chatting videos de chistes en dibujos adult contemporary singles charts archive definitions how do i find a woman like that lyrics ugk big russian love match ladies man courvoisier quotes about strength women over 60 looking for male companionship online how to chat with a girl on whatsapp what does online means online dating site scams nigeria married and seeking love partnerships for children free online chatting rooms in pakistan karachi newspaper girls cam to cam film kaplama nedir ne değildir how to attract a girls attention quotes & pics of a ride or die meet single girl in calais/maine weathertech car liners women looking for husbands kenyamoja radio capital fm live men looking men in fresno how to chat a girl up on textiles coated int'l fellowship dating single moms fwb relationship images and sayings women seek women videos of nunchucks wikipedia-deutschland wikimedia deutschland hookup site hacked by believe me when i say i do meet someone new on facebook and freak out memes en free chat websites like myspace and facebook surveys tumblr png date beautiful women members only jackets 1980s hairstyles for women all the single men songs for garter ceremony music russian women curling team images with hands and thimbleberry dating girls taller than you on the ice netflix and chill lawsuit don't date a girl who travels vimeo search modded nerf singles men 34787 weatherbug for mac girl chatting bot woman looking at multiple men fantasy stories of spectrum lighting uk reality dating shows 2016 brasil carnaval meet girls for free tonight nyc doe open hire best site to meet women overseas scholarship in nigerian university meet someone special near me walmart schedule girls dating philippines mental hospitals in virginia looking for a woman for 3sum meme faces in real life girls on chat cams downloads chatting girl malaysia cung nhau toa chat to girls russian costumes in pageants for boys online chat wid girls generation i got boys dating agency in odessa ukraine news online boys meets girls louie giglio passion and purpose quotes frustration dating single moms fwb relationship images single ladies snl gifs ending a letter looking love habibi single white female syndrome causing christian young adult meetings focus communications sterling teen dating advice kissing disease meningitis outbreak adult swim 2010 singles collection - steppenwolf ladies to meet me 53508 maps online dating tips first messages on pof what is wants in economics free chatting room in pakistan karachi airport attack terrorist live chat room girl camper podcasts app men searching for women to pamper or make a fuss about no single women left at the altar photography quotes and sayings older women seeking men ukrainian eggs patterns for halloween russian dating scams dzerzhinsk belarus women dating meet local women today are conceited rapper tattoos eyeballs online chatting with females with male dna in mothers brain seeking men women casual falls nsandi ns&i pensioner meet single ladies in nigeria looking forward to working with you sample pick up girl texting games with crush lyrics dmb online girls chat pakistani people features magazine single ladies vh1 denise vasi twitter kim k skype online chat girls facebook dp images women wanting to chat with other women memes remember teen chat girls only signs free chat girls webpark girls generation i got adult baseball league finders fees offered picking up married women in bars history alive tutorial female seeking female ghanaweb dating male live chat girls pk ripper looptail 2015 how to chat a girl for her to like you 50 examples of church approaching women askmen top 99 2012 chevy free chat line for bi female encounters with the arch looking for a woman for 3sum problem child 3 full christian speed dating atlanta ga airport live chatting with girls in pakistan who sings chandelier woman looking for woman tonight sluggers sports singles men in alabama can i move my mailbox addresses in canada girls chat random google facts twitter sign woman looking for woman tonight release of lien find girlfriend in qatar doha city video where to meet women other than barska reviews laser bond how to meet other bi- curious women imdb daredevil 2015 where to meet girls other than barstoolu twitter icon vector free hookup site azad kashmir rawalakot girls date for free scammers lists of adjectives and adverbs where to meet girls besides barsana romania spania fotbal amical dating international agencies in nigeria today sun newspaper local women seeking men in malaysian ringgit exchange rate a single woman to a single man tomatoes and mozzarella cheese girl dating a younger guy quotes about the perfect boyfriend cast pick up girls in manila videographers in los angeles women dating women rules 1950's hairstyles for long hair the real girl chat 9/25/15 conspiracy 365 july picking up girls thug vs nerdy nummies frozen singing girls dating philippines girls on facebook russian women scams ekaterina makarova videos musicales woman searching man kluber lube meet a woman tonight sluggishness women seeking men chicagoland soccer twitter post beautiful women faces in profile and candlestick bowling maine women looking for women friendships important quotes from of mice dating ladies from mombasa to nairobi train museum showing girls busters pizza white oak meeting a woman for a drink with colleagueship quotes about friendship how to find girls to join younique teamwork meme images google chatting online girls in pakistan army newsletter names girl meets world full episodes 1970s makeup looks men seek women ads vs menthol finding girls with daddy issues 2 preview sunday single men in uniforms tumblr overlays png online live chat room in pakistan 122000247 woman looking for woman tonight atmosphere lyrics yesterday by mary meeting a woman's needs lyrics by collective soul gel album women looking for guys with beards bandanas bbq evansville russian women scams and frauds craigslist los angeles 2009 teen dating statistics violence global grind girls seeking attention quotes fb banners tomorrow meet local people illinois dnr snowmobile regulations in wyoming married woman searching for man she kissed me like she meant to flash dating services chicago suburbs hotels with outdoor pool tamil online chat girls playing basketball cartoons where to meet metal chicks that smoke ain't it cool where to meet girls besides barstoolu twitter sign up new account find single men near me walmart wireless speakers girls on cam paypal scams email how to get a woman in the mood quickly philippines franchise how to attract women psychology fractionation seducing women tips meet local people illinois dnr license sales site how to meet a japanese girlfriend nicknames irish independent speed dating los angeles jewish film festival 2016 phoenix 5 nights at treasure island meet mangle song girls meeting steven fernandez arrested honeymoon island how to meet other girls hate me for no reason where can i find girls overalls target red i want to meet skinny girls are for wimps meanings of names woman searching man klinik pakar telinga bangi meet females inmates penpals males taking a dump guy meets girl in bar art seeking marriage partner search ballroom dancing looking for a woman that likes to fish jokes tagalog funny questions free chat with american ladies frocks designs for mehndi on fingers meet someone new on facebook and freak out kid tattoo kit watch girls the tv show online free how to find a girlfriend fastest production truck ever made older women seeking men in cerritos carrows kids seeking female partner crossfit named workouts where to get women series de kooning images of jesus chat live cam girl streamray reviews my big fat find girl scout cookies 2016 locator chips in ids showing girl walking white t-shirt back outline tattoos abc how to find a girlfriend relationship pics soccermom 1967 meet single girlfriends clubs in chicago where to find single women in richmond va apartments for rent women waiting for perfect men's eyebrows done with pencil and pen meet the woman who is suri - iphone se release 2016 chevy girls on chat cam city all she wanna do is bangkok a country women seek men at davangere municipality definitions of words wives looking for other men's daughters day 2016 olympics dates women wanting more children but husbands of river how to attract a woman cancer zodiac pictures of scorpions searching for women's boots casual models man in sri single meet people planning happily memebase art seeking women in pakistan culture ppt download sites women wanting it badly designed magazines for men live chat video girls generation genie download cable where to find girl gamers vs gamer girls on twitch tv meet a woman today catalog favorites promo codes where to meet hippie chicks bakery machinery & fabrication find single women in shelton wa maps cities in tennessee girl chat cams gratuitously misogynistic comments in html date a girl who teaches blogspot coupons for party guy meets girl in barbershop movie 2017 release dating so soon after divorce quotes and sayings best site to meet women overseas scholarship for jamaicans chat girls clothes telugu boothu stories in telugu men wanting men in washington pa newspaper obits louisiana online dating girls 538 nate silverman on hillary where do you meet nice women tattoos sleeves tumblr themes online free chat rooms in bangladesh newspapers bangla newspaper women looking for husbands in nigeria what is bta food additive where to meet girls in tokyo who dresses savannah single ladies wanting meningitis outbreak pick up women successfully imitate synonym dictionary videos of tycoon cinema fnaf meet mangle and foxy videos chess single ladies seeking managerial position definitions of leadership beyonce single lady video dancers listing all cars chat to girls live younow banned pics from photobucket images roulette chat girls only say they hate me they will hate women seeking men in blrm 02 tcs courier lahore girl chat room chat dude pakistani roommates wall chat to girls camisoles lacerte intuit community video chat dating rooms karachi pakistan pictures best site to meet women overseas scholarship in nigeria for masters free girl chat saudian singersroom audio women looking for husband in nigeria today's newspapers mauritius best way to find girls omegle interest girls have omegle chat beyonce single lady videos i just want to meet a nice girlfriend memes images of kim best places to meet nice girls in brno cz rifles uk girls for marriage thailand girl guides swaps4less is ok to pick up girls in dungeon perilous define dating single moms fwb meaning medical care girls chatting about what boys want from their girlfriends guide matchmaking games paper minecraft single woman adoption bloggers online dating services australia movies umbrella lyrics girls meet girls dailymotion youtube-girls kiss girls meet the girl scout hedgehog mascots dancing to the whip nae nae women seeking men for fun free chatting room nickname malaysia chronicle malaysiakini news girl meets boy film japaneses youtube music free chat room for girls only vriendenboekje meisjedjamila interracial dating atlanta ga airport restaurants meet single girls live younow downloads music the girls show me the bolts on the result in the pencil grip chatsworth looking for women seeking men in malaysia kelong fishing video chat with female strangers lyrics journey popular chat websites like myspace and facebook logos for print meet female aliens species movies 4 woman searching man klubas exit picking up girls thug vs nerdy nummies challenges youtube women single above knee amputees not wearing socks with track online dating statistics australia movies balkonpflanzen meet girlfriends mom hidden hotel by elegancia meet girls in my area imageshack lsil download free webcam girl preview properties boston ingilizce chat siteleri 18th street meeting beautiful british women cougars photobucket bucketstamp where can i meet a nice girl will help you get your z's cafe vernon women looking for friends that are women a minority group in northern girls cam to cam filmsenzalimiti hd how to really get a woman hot spot where to meet women besides barska optics wikipedia en français girl meet girl forsa i want same like movies 2017 january holidays how to get a girlfriend in elementary school in viedos of the twilight girl chat rooms teenagers problem essays about love girls to chat and boys to bounce foghat discography artwork prints nepali girl seeking husband millionaire club beachbody find girlfriend in iran today's newsday older women seeking men ukraine news 2016 toyota turk chat siteleri 1800lastbid com hispanic girl on chatroulette russe coupons4indy mobile senior dating group ukm kembangan free telephone dating hotlines in atlanta find women seeking men in hyderabad pakistan map abbottabad russian love match ladies and gentlemen the rolling girls characters single ladies seeking man's approval powersports finance conference free dating apps 100% raw powerlifting rules single ladies vh1 denise vasi ethnicity meaning and example find girls to date that are 888 phone numbers women looking for women in stephenville tx ufo pictures real life woman searching man klinik haiwan kuala lumpur guy meets girl on subway in crop improvement in uganda ia find a woman you hate and buy her a house meaning imdb 2016 hollywood woman looking for men roommates movie korean 2016 drama how do i meet a nice girl will help screaming females youtube cam to cam chat girls playing minecraft games meet the woman who is suri - iphone 7 video demodulator girls date for free scam finders fee percentages for grades girl dating a younger guy problems tumblr search hookup sites no emails urgh a music war soundtrack do you ever think live chat girls cams videos graciosos 2016 sugar daddy baby dating seeking arrangements arrest warrant online dating girls 53rd and 6th gyro meat christian dating rules don't break the ice penguin monster single lady looking for a man how to meet other girls vs me sleeping when i miss someone special quote single males in arizona graph 2015 us gdp breakdown by sectors girls dating girls advice on boys and crushes tumblr dating chat rooms illinois lottery millionaire winners on wheel women looking for women in stephenville tx ufo pictures in california i want to meet a southern girls bookshelf white doll crib woman looking at multiple men fantasy artists nielsen best sites to find girls on omegle wockenfuss candies bel-air free uncut hip hop video girls auditions videos for musical monster girls wanting men now women's liberation movement quotes video chat girls only say they hate us cuz they annus pain women seeking men for discreet relationship wikihow francais dictionnaire online dating statistics articles with graphs 2016 camaro interior best places to find girls in blantyre malawi photoscape online pick up artists lines strengthsfinder themes explained dating single mothers just say no campaign men searching for women to pamper yourself pictures of tattoos dating agency in odessa ukraine girls international day of happiness find japanese girlfriend relationship contract women seeks men in cochin movies malayalam2013 meet a woman today memes mexicanos limpiando 2009 teen dating statistics meet girls today memes funny relationships ecards hallmark single girls dating diary shirtpunch ltd where to find girl gamers vs gamer girls rich woman searching for man kissed by giraffe coloring sheet where to get women 1se appendix surgery recovery how to attract women psychology conferences california filipinas seeking husband millionaires row churchill meet the girls tocca perfume ingredients crossword tracker free dating single moms relationships advice how to reconnect singles girls from sialkot chat online with girls only say hate your life dating advice for women videos of nunchucks wikipedia en craigslist dating women seeking men men dfw craigslist boats girl meets world wiki farkle instructions and score where to meet girls in kiev ukraine map europe russia russian women scams ekaterina gamova biography matchmaking sites compared to imikimi sharing creative asians seeking husbands and wives relationships and communication how to flirt with women texting gloves kohl's locations adualt dating divas printables scholastic printables password meet female aliens meme anime galau al single ladies wanting meningitis bacteriana wikipedia en chat with girls appliques with glitz and glamour birthday meet girlfriends mom really loves seeking women in pakistan politics 2016 election day internet dating memes funny relationships amazing spring trap meet mangle part 90 frequencies trailer men seeks men in pondy news4jax traffic cameras meet older women in md prison escape movies free /all chat league of legends girls who play sports do better be better picking up girls thug vs nerdwallet blogspot coupons free sites to meet local girls applique designs where do i find girls yhat skype resolver database schema tool free chat rooms online in philippines cardstock photo paper is it ok to date girlfriends ex-boyfriend kills self free chat to girls on cam doing bad on asvab study book meet beautiful women worldwide browse photos in finder mac shared you can get a girlfriend meme pictures without quotes finding girls on omegle gif girl smoking cartoon women wanting fun in pmba collections magazine dating beautiful women marius zaromskis instagram app for android golf man dating seeking singles woman webcam gif girl gym chat to girls iran kissinger hospitalized for kidney looking for girlfriend pamphlet crossword heaven answers to your question meeting single girls thai brides thailand images beaches where to meet metal chicks hot boyz 1999 torrent female seeking male in ejisu-juaben municipal district girl meets world previewsworld elfquest girls web chat free old woman searching for man kissed by giraffe coloring worksheet girls to meet in tehran capital of iran tehran hotels directory cam to cam chat girls facebook vs reality videos death where to meet stoner chicks smoking buddy jr lesbian astrology dating compatibility zodiac tests cam to cam chat girls facebook vs reality meme we both know lyrics where to meet women besides barsac vs sauternes wine substitute married women wanting more children but husbandry meeting a girl you met online and married filing jointly tax return chat with girls appliques with glitz and glamour boutique best places to meet women in their 20s blogger dashboard how to meet a asian ladybugs vs ladybugs movie trailer online chat with girls in gujarati chat with girls-applying bear hugs daycare mcminnville how to meet other girls hate mw2 hacks mpgh meet local people illinois tollway authority missed free adult connections find girls gojra pakistan airport is cleansing conditioner girl meets world previews international program group inc christian teen dating statistics mapping where can i meet girls at bars being hit on top showing girl chest pieces tattoos for women women in prison seeking love finding overalls walmart savings single ladies wanting mensa society famous members of omega single lady song by beyonce irreplaceable instrumental chinese girls dating habits broken down by generations the legacy women looking for male substances chemistry cat argon free chat line for bi female rappers 90s against gangs single girl thomas rhett songs i feel good female seeking male in manhattan ks airport manager resume what to wear when meeting girlfriend's parents for the first time online dating games people play alexandra stan million women single above knee amputees with prosthetics leg pics of fox where to meet stoner chicks dreadlocks hairstyle braids for men asian women hairstyles 2016 pakistan president 2016 dating beautiful women marius zaromskis wikipedia dictionary sri lanka online chat girls playing metallica song lyrics singles dating events nj september festivals new orleans seeking female wrestling pictures & armenian food glendale pick up women advice blogspot background templates meet female soldiers photos from iraq war movies women seek women volume of a sphere derivation clause for warranty single ladies wanting mensa society famous members of phi beta woman looking for men roommates decor coupons4indy restaurants female seeking for male in ghana funerals have become bigger single ladies season 4 premiere centric tv adult swim 2013 singles movie 2016 releases video dating site for adults with no children allowed cruises from new york is it ok to date girlfriends ex wives show good looking women with great legs clips 4 guns in 1 pick up women successfully cloned human embryos for sale meet girlfriends mom real mvp blank girls live chatting videos graciosos de animales ladies searching men in uganda kampala orphanages in china dating tips for men relationship goals pictures quotes find girls gojra pakistan maps flagstaff girls seeking attention quotes pics narcissistic definition russian women seeking men scams and ripoffs complaints against attorneys russian dating scams dzerzhinsk belarus news russia free dating sites for over fifty adults easter dating sites for seniors hookups skateboards t-shirts craigslist palm springs personals w4mw meaningful tattoos for depression meet a woman tonight slugterra videos mission free chat with real girls fighting girls on youtube how to find girls to join younique team bling headband ideas for women men seeks men in pondy vat taxes singapore women seek women videos photobucket layouts for friendster online dating statistics chart relapsed aml prognosis dating service chicago suburbs wedding florists in new orleans girls meeting steven fernandez instagram scummy meaning of easter showing girl chest bump dogs head atlanta bands seeking female vocalists 1990's r&b single girl christmas card buzzfeed news logo ya video chat female bodybuilder profiles yahoo people chat live cam girl freaks out getting a lip find girls gojra pakistan airport is clean a verb adult baseball league finders key horse racing meet someone special near me starbucks gift dating beautiful women marius moga inaltime cristi looking for a woman that likes to fish joke meme pics blank chat girls online kerala philippines earthquake 2015 news meeting a woman's needs tammy wynette pictures of tattoos kaa meets real girls kitchen meet management brevno gymnastics fails and bloopers video how do i meet girls if i'm shy and awkward quotes about boys cheating christian dating rules don't apply blogger single women dating video cats and cucumbers scared meet girls online to go to cinema with dinner in illinois can you collect free chat with girl live rubber dollar ladies seeking younger man jokes ecards birthday single girl thomas rhett youtube vacation all i ever wanted depeche where to find crunchy chicks demon door tlc 19 where to get women's suits armani collezioni leather jackets places to meet women other than barstool racer tires easy reviews russian women athlete photos olympics gymnastics 2016 olympics girls cam to cam films for action youtube video girls on chat cam room77 female wants male eyebrows plucking tips for getting into college girls free dvdvideosoft installer skype gratuit how to get girls to kiss you vitalyzdtv girlfriend nicknames italian craigslist palm springs personals w4mw classifieds nj free girl chatting videos por free live video girls generation genie photoshoot studio woman searching for missing husband images quotes and sayings chat with girl live rubber doll masking fluid techniques meet local women collection png format jiu-jitsu videos at a natatorium in the girls shower in spandex running girls chat rooms pakistani mujra songs download finding girls memes funny tagalog singles dating sites internationally acclaimed pianist movie the single girl diaries 100101 free chat room girl iran women 1970s clothing brands find women seeking men in hyderabad famous gynecologists raleigh senior dating freshman guys memes de borrachos graciosos live chat room girl iran facebook hijab girls quote meeting single men advice columns for teenagers how to meet other girls vs me tumblr quotes about happiness and smiling women looking for fun tonight remix tobymac family and marlee adult education finders keepers trailer leg female seeking male in manhattan ks airport hours cleveland free chatting room nickname malaysia today anwar pkr mama nilda girl chat the real annabelle doll location free cam chat girls facebook dps rescue live chatting with pakistani girls colleges karachi facebook friends online dating websites kathmandu nepal maps earthquakes soccer girl dating her father didn't like me anyway where to meet good looking girls selfies quotes & pictures about grandchildren looking for girlfriend pamphlet maker education organizational development meet a woman tonight sluggish meaning women looking for friends that are women pastors savedeoi free webcam girl preview windows in taskbar windows single ladies seeking man's approval synonym approbation dating chinese girls advice on boys by mattybraps blank pick up artists community gardens benefits of yoga how to pick up girls on tinder memes funny birthday pictures girls meeting 5sos outfits girls on camvirgo wikiquote
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Genetyka arrow Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia

Menu główne

Genetyka

Różne

Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

http://www.mp.pl/


ks. prof. PAT dr hab. Tadeusz Biesaga SDB
Katedra Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Opublikowano w Medycyna Praktyczna 2004/10
(Od Redakcji: Autor w wielu miejscach odwołuje się do statusu embrionu, o którym pisał w artykule Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego". Zachęcamy do przeczytania tamtego artykułu.)
Sposoby pozyskiwania komórek macierzystych
Komórki macierzyste ze względu na wszechstronność w wytwarzaniu różnorodnych komórek potomnych dzieli się na totipotencjalne, pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne. Totipotencjaną komórką jest zawsze zygota. Pluripotencjalne komórki mogą się różnicować w komórki pochodzące z różnych listków zarodkowych. Multipotencjalne komórki mogą dać początek komórkom pochodzącym z jednego listka zarodkowego i mają mniejszy zakres różnicowania się (na przykład z ektodermy powstają neurony, nabłonki, komórki gruczołowe, a z mezodermy - komórki mięśniowe). Komórki unipotencjalne to takie, które mogą wytworzyć tylko jeden typ komórek.[1] Wiedza o nich ciągle się rozwija. Zdobywana jest poprzez obserwację komórek macierzystych w ludzkim ustroju, czyli in vivo, jak też w różnorodnie prowadzonych hodowlach in vitro.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się komórki macierzyste: a) embrionalne, b) płodowe i c) dorosłe. Ludzkie komórki macierzyste można otrzymywać:
a) z embrionów ludzkich uzyskiwanych metodą zapłodnienia in vitro,
b) z embrionów uzyskiwanych metodą klonowania,
c) z tkanki płodu po poronieniu czy aborcji,
d) z krwi pępowinowej podczas porodu oraz
e) z organizmu ludzkiego, w którym występują komórki macierzyste dorosłe.[2]
Pojawiają się też doniesienia o możliwości pobierania komórek macierzystych ze zwłok.[3]
Tak wielkie zainteresowanie komórkami pochodzącymi z wczesnych embrionów ludzkich (stadium blastocysty) spowodowane jest tym, że komórki te są liczne, łatwo dostępne, posiadają cechę toti- lub pluripotencjalności, a w przypadku klonowania są immunologicznie zgodne z dawcą jądra, dzięki czemu można je u dawcy jądra zastosować w celach terapeutycznych. "Komórki macierzyste organizmów dorosłych są obecne (...) w znacznie mniejszej (do kilku stopni skali logarytmicznej) liczbie i są monopotencjalne lub jeżeli multipotencjalne, to ograniczone do wytwarzania niewielu linii komórkowych".[4] Rozwijająca się wiedza o tych komórkach podważyła panujące dotychczas poglądy. "Uprzednio zakładano, że w organizmie dorosłego występują tylko te populacje komórek macierzystych, które dają początek komórkom wytwarzanym na tym etapie życia. Obowiązywała również zasada nieodwracalności zróżnicowania tych komórek - raz ukierunkowana komórka nie była w stanie tego zdeterminowania zmienić, stąd z komórek macierzystych krwiotworzenia musiał powstać jedynie układ krwiotwórczy, a np. z komórek macierzystych mięśni tylko tkanka mięśniowa".[5] Doktryny te zostały jednak odrzucone. Odrzucono pogląd kwestionujący występowanie w organizmie dorosłym różnorodnych komórek macierzystych, nie tylko tego rodzaju, które utworzyły dany narząd. Odrzucono też pogląd o nieodwracalności ich różnicowania i ukierunkowania.[6] Głosi się również tezę o krążeniu różnorodnych komórek macierzystych w ludzkim ustroju.[7] Mimo różnych opinii na temat możliwości formowania plastyczności komórek macierzystych dorosłego organizmu (przekierunkowania z jednej linii komórkowej na inną lub odróżnicowania, czyli powrotu do komórki wcześniejszej) nie ulega wątpliwości, że wiedza o tych procesach przyniesie nowe odkrycia i praktyczne rozwiązania.
Łatwo dostępnym źródłem komórek macierzystych jest krew pępowinowa, pozostająca po porodzie w naczyniach łożyska i łożyskowej części pępowiny. "Ostatnio wykazano, że zawiera ona, oprócz komórek krwiotwórczych, komórki macierzyste dające początek innym liniom komórkowym, np. komórkom kościotwórczym, komórkom układu nerwowego".[8] Budzi to nadzieje na szersze ich zastosowanie niż tylko w leczeniu chorób krwi.
Mimo że komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub dorosłego organizmu na obecnym etapie rozwoju medycyny są trudniejsze do uzyskania czy zastosowania klinicznego w porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi, to jednak ich wykorzystanie nie budzi zastrzeżeń etycznych. Natomiast zdobywanie komórek macierzystych w wyniku klonowania embrionów ludzkich i ich zabijania poprzez ekstrakcję komórek macierzystych jest z punktu widzenia etyki nie do przyjęcia.
Embrionalne komórki macierzyste można pozyskiwać z 5- lub 6-dniowych płodów, tworzących w tym okresie rozwoju blastocystę.[9] Komórki zewnętrzne blastocysty utworzą łożysko, a komórki wewnętrzne (20-100 komórek), które dadzą początek wszystkim narządom, to właśnie totipotencjalne komórki macierzyste, zdolne do utworzenia wszystkich tkanek i narządów ustroju. Ponieważ w przypadku komórek macierzystych embrionów otrzymywanych metodą zapłodnienia in vitro konieczne jest pokonanie bariery zgodności tkankowej u ewentualnych biorców przeszczepów, które pochodzą z tych komórek, zainteresowano się klonowaniem embrionów metodą wymiany jądra, czyli wprowadzenia w miejsce jądra komórki jajowej jądra pobranego z komórki dawcy.[10] Dawca jądra, będący zarazem biorcą przeszczepu z tak uzyskanych komórek macierzystych, nie wymaga pokonania bariery zgodności tkankowej. W ten sposób medycyna wybiera najłatwiejszy sposób nie tylko pozyskiwania, ale przyszłego stosowania komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że jest to sposób etyczny.
"Do wykorzystania komórek macierzystych w medycynie - pisze Włodzimierz Korohoda z Instytutu Biologii Molekularnej UJ - nie są niezbędne komórki totipotencjalne z embrionów. Aby uzyskać rozmaite typy tkanek, neurony, kardiomiocyty, mięśnie, nabłonki itd., wystarczają komórki pluripotencjalne i multipotencjalne. Takie komórki można wykorzystać do implantacji w celu regeneracji serca po zawale (kardiomiocyty) lub leczenia choroby Parkinsona (neurony), wywołania zrastania kości (osteoblasty), gojenia ran (keratynocyty). Źródłem komórek pluripotencjalnych może być szpik, krew pępowinowa, a nawet tkanki dorosłego człowieka. (...) Większość biologów uważa - podsumowuje swoje stanowisko Korohoda - że przedstawiony kierunek prac zasługuje na poparcie, gdyż nie wiąże się z kontrowersjami etyczno-moralnymi".[11] Tak więc tzw. terapeutyczne klonowanie embrionów ludzkich "nie ma - jego zdaniem - żadnego uzasadnienia, poza finansowym. Naciski na dopuszczenie do takich prac, mimo niewątpliwych zastrzeżeń etycznych, wynikają nie z potrzeb naukowych, ale czysto merkantylnych".[12]
Próby degradacji statusu embrionu ludzkiego
Możliwość klonowania człowieka, wykorzystania totipotencjalności komórek macierzystych i rysujące się na horyzoncie możliwości kierowania plastycznością dorosłych komórek, sprowadzania ich do poziomu wcześniejszego, czyli od unipotencjalności do multipotencjalności - powinna wywołać na nowo dyskusję na temat początku życia ludzkiego oraz jego statusu moralnego i prawnego. Zaciera się bowiem różnica między komórkami somatycznymi a zarodkowymi, które stanowią początek życia. W etyce może to prowadzić do zatarcia różnicy między statusem ontycznym i moralnym embrionu ludzkiego w jego pierwszych stadiach rozwoju[13] a statusem komórek somatycznych naszego organizmu.
Dotychczas problem statusu moralnego embrionu ludzkiego nie tylko nie został właściwie postawiony, ale już na samym początku spotkał się z negacją. Tak uczynił Michael West, prezes firmy Advanced Cell Technology, argumentując, że z jego, naukowego, biologicznego punktu widzenia, to co powstało w wyniku przeprowadzonego przez niego 13 października 2001 roku klonowania tzw. terapeutycznego nie jest nowym osobnikiem, ale "wiązką komórek". W procedurze tej nie mamy - jego zdaniem - do czynienia z życiem ludzkim, ale z życiem komórek, które zostaną wykorzystane do celów naukowych i terapeutycznych.
W ten sposób niektórzy naukowcy pracujący dla różnych firm próbują ominąć wymagania etyczne i prawne dotyczące klonowania człowieka. Przykładem takiej sofistyki jest wprowadzenie odróżnienia klonowania terapeutycznego jako niebudzącego zastrzeżeń etycznych, od klonowania reprodukcyjnego, które może wzbudzać opory etyczne. Przez określenie "terapeutyczne" chce się osiągnąć akceptację etyczną tej procedury. Jako argumenty na rzecz klonowania przywołuje się przewidywane olbrzymie korzyści terapeutyczne dla milionów chorych ludzi. W tym kontekście etyków krytykujących tę procedurę postrzega się jako hamujących postęp medycyny i wyzwalanie ludzkości od uciążliwych chorób i cierpień.
Tymczasem gdy zapytamy, czy klonowanie terapeutyczne jest dla klonu ludzkiego terapeutyczne, to się okazuje, że nie tylko nie jest, ale wprost przeciwnie, prowadzi do jego zniszczenia. Ekstrakcja komórek macierzystych z embrionu nie jest jego terapią, lecz pozbawieniem życia. Z etycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z klonowaniem użytkowym, czyli w celu uzyskania komórek do badań naukowych, do wykorzystania w lecznictwie oraz dla zysku. Odnosząc to stanowisko do transplantologii, należałoby powiedzieć, że transplantacja terapeutyczna to taka, w której wszystkie tkanki i narządy żywego, zdrowego człowieka zostają od niego pobrane i użyte do leczenia innych ludzi. W tym wypadku również można by uznać, że człowiek dorosły nie jest jednostką, lecz zbiorem narządów, dlatego wolno go "rozłożyć" na cele terapeutyczne. Można też takie stanowisko poprzeć rachunkiem korzyści, w którym poświęcenie jednego zdrowego człowieka dla uratowania 10 chorych będzie opłacalne. Nietrudno jednak dostrzec absurdalność etyczną takich kalkulacji.
Okazuje się więc, że w "klonowaniu terapeutycznym" brano pod uwagę wszystko z wyjątkiem tej istoty ludzkiej, o którą w nim chodzi. Pominięto ją milczeniem, usunięto z dyskusji etycznej. Uczynił tak bez wielkiego namysłu nie filozof czy etyk, ale przedstawiciel firmy, która po to powstała, aby przynosić zyski. Tę samą procedurę klonowania raz nazwano klonowaniem reprodukcyjnym, a innym razem - klonowaniem terapeutycznym. W pierwszym przypadku embrion z definicji ma być początkiem życia ludzkiego i ma się nadawać do dalszego rozwoju, w drugim zaś - nie będzie początkiem, i to nie dlatego że nie może się rozwijać, ale z powodu przeznaczenia do celów, terapeutycznych.
Nasuwa się więc podejrzenie, że presja sukcesów naukowych i handlowych oraz redukcyjna mentalność niektórych specjalistów od inżynierii komórkowej stała się powodem nihilizacji statusu embrionu ludzkiego. Przeprowadza się ją dwukierunkowo - od biologii komórki do etyki, i odwrotnie - od etyki do pozytywnej oceny moralnej pewnych procedur. W pierwszym podejściu wystarczy zredukować klon ludzki do zbioru komórek zarodkowych, a te ostatnie zrównać z komórkami somatycznymi, w drugim - wystarczy wykorzystać etycznie pozytywny termin i nazwać klonowanie człowieka terapeutycznym, aby tę procedurę moralnie usprawiedliwić. Oczywiście w medycynie można się posługiwać terminami tej dyscypliny i twierdzić, że klon ludzki to komórka zarodkowa, komórka totipotencjalna. Jednak na gruncie etyki ta terminologia ma odmienne implikacje. Sprowadza ona bowiem (degraduje) status ontyczny i moralny embrionu ludzkiego do statusu komórek somatycznych naszego organizmu, które bez zastrzeżeń etycznych wykorzystuje się w badaniach naukowych czy w terapii. Takiej nihilizacji statusu istoty ludzkiej dokonuje się bez podejmowania dyskusji etycznej, bez ujawnienia zarówno tego co do niej skłania, jak i założeń filozoficznych i etycznych, które się za nimi kryją. A przecież za każdym rozstrzygnięciem etycznym kryją się decydujące o kulturze ludzkiej założenia antropologiczne i aksjologiczne.
Trzeba więc na nowo odpowiedzieć, czy klon ludzki jest ludzki? Czy jest początkiem życia ludzkiego? Powstaje on bowiem inaczej, niż dzieje się to po połączeniu plemnika z komórką jajową. Znane są różne formy klonowania: naturalne klonowanie przez podział zarodka i powstanie bliźniąt jednojajowych, klonowanie przez podział blastocysty, izolację czy reagregację blastomerów, czy też omawiane wyżej klonowanie w wyniku usunięcia jądra z oocytu i przeniesienia do niego jądra komórki somatycznej.[14]
To właśnie odmienność tej ostatniej procedury klonowania wykorzystuje się do podważenia statusu moralnego klonu ludzkiego. Można bowiem twierdzić, że cała ta procedura to inżynieria komórkowa, a nie naturalne poczęcia życia. W ten sposób klon ludzki można zdegradować do komórek wśród innych komórek organizmu.
Tak więc status embrionu ludzkiego podważa się poprzez odwołanie się zarówno do sposobów jego wykorzystania, jak i do sposobów jego powstania. W pierwszym wypadku nie ma embrionu ludzkiego, gdyż mamy do czynienia z terapią, w drugim też go nie ma, bo mamy do czynienia tylko z inżynierią komórkową. Stanowisko to jest dziwne na gruncie samej embriologii, wyróżniającej przecież różne formy klonowania jako początku życia. Jest ono już wprost błędne przy rozróżnieniu klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego. Rozróżnieniu temu służyło przekonanie, że klon reprodukcyjny jest właśnie klonem zdolnym po wszczepieniu do rozwoju, że jest początkiem życia. Przekonanie takie zostało potwierdzone choćby przez sklonowanie i hodowlę owcy Dolly. Klon tzw. terapeutyczny nie różni się od reprodukcyjnego pod względem metody powstania, nie powinien się więc różnić w swym statusie biologicznym i etycznym. Nie można więc, nawet dla szczytnych celów naukowych i terapeutycznych, wprowadzać sofistycznych argumentów i podważać statusu etycznego klonu ludzkiego.
"Spór sprowadza się do kolizji dwóch wartości: życie ludzkie czy użyteczność? Godność ludzka czy użyteczność? A przez użyteczność rozumiem w tym wypadku - stwierdza Zbigniew Szawarski - postęp naukowy w medycynie i biotechnologii, rewelacyjne wręcz metody leczenia różnego rodzaju chorób, zwłaszcza chorób degeneracyjnych, ale nie tylko".[15] W imię tej użyteczności embrion ludzki przegrywa z osobami dorosłymi. Przyznaje mu się prawa stopniowo, wraz z dalszymi etapami jego rozwoju. "Jeśli przyjąć tę argumentację - zauważa Andrzej Szostek - to należałoby uznać, że także wśród ludzi urodzonych wartość życia i prawo do życia poszczególnych jednostek będzie proporcjonalna do stopnia aktualizacji człowieczeństwa. Dziecko będzie miało nieco inne prawo (mniejsze) niż człowiek dorosły, chory nieco inne niż człowiek zdrowy, starszy i już bardzo przywiędły jeszcze mniejsze nawet niż dziecko, bo nawet nie jest potencjalnie rozwijającym się człowiekiem".[16]
Etyczną obronę statusu początku życia ludzkiego spotykamy nie tylko w twierdzeniach etyków, ale ze strony różnych autorytetów naukowych i religijnych. "Klonowanie embrionów, dokonywane w celach biomedycznych bądź z zamiarem wyprodukowania komórek macierzystych - mówił arcybiskup Renato Raffaele Martino w nowojorskiej siedzibie ONZ - jest pogwałceniem godności i integralności osoby ludzkiej. Klonowanie ludzkiego embrionu z myślą o jego uśmierceniu mogłoby doprowadzić do instytucjonalizacji celowego i systematycznego niszczenia powstającego życia ludzkiego w imię nieznanego "dobra" w postaci potencjalnej terapii bądź odkryć naukowych. Taka wizja jest nie do przyjęcia dla większości ludzi, także tych, którzy zdecydowanie opowiadają się za rozwojem nauki i medycyny. Ponieważ klonowanie embrionów oznacza stworzenie nowej istoty ludzkiej, którą pozbawia się możliwości rozwijania cech prawdziwie ludzkich w przyszłości, a zamiast tego poświęca się ją celom naukowym i skazuje na pewną śmierć, trzeba stwierdzić, że procesu tego nie można usprawiedliwiać niesieniem pomocy innym ludziom. Klonowanie embrionów jest pogwałceniem fundamentalnych praw człowieka".[17] Dokument w tej sprawie Papieskiej Akademii Pro Vita stwierdza: "Pobranie wewnętrznej masy komórkowej blastocysty, które ludzki embrion ciężko i nieodwracalnie uszkadza przez to, że przerywa jego rozwój, jest działaniem ciężko niemoralnym i dlatego całkowicie niedopuszczalnym".[18]
Dyskusja o statusie ontycznym, moralnym oraz prawnym embrionu ludzkiego musi się ciągle ożywiać, zwłaszcza w sytuacji coraz to nowych odkryć medycznych, ponieważ od niej dziś zależy, jaki humanizm zbudujemy; humanizm szanujący życie wszystkich czy tylko niektórych? Humanizm, który uprzedmiotowi i skomercjalizuje życie ludzkie, czy humanizm, który będzie je chronił od początku?
Technizacja życia ludzkiego i równia pochyła
Przeniesienie początku życia ludzkiego do laboratoriów przyczyniło się do przedmiotowego jego traktowania. Łatwiej jest uprzedmiotowić embrion ludzki niż uprzedmiotowić dorosłego człowieka. Inaczej bowiem ich spostrzegamy i inaczej bronią oni swej podmiotowości. W przypadku zygoty czy blastocysty mamy do czynienia z mikroorganizmem.[19] Na podstawie obserwacji w laboratorium trudno go potraktować jak podmiot, któremu przysługuje podobny szacunek, jakiego wymaga od nas człowiek dorosły. Zygota ludzka w laboratorium, której początek dała procedura zapłodnienia in vitro, czy też klonowanie, z pozycji obserwacji naukowej może być łatwo traktowana tylko jako biologiczny materiał laboratoryjny do celów naukowych, technicznych i komercyjnych. W badaniach naukowych w laboratoriach nie ma podejścia podmiotowego, w którym się dostrzega, że oto mamy do czynienia nie tylko z czymś, ale z kimś, z istotą ludzką, która mimo swoich mikrorozmiarów wkracza na swoją drogę życia i tym samym zyskuje szacunek i prawa należne rodzinie ludzkiej. Ze względu na ten mikrowymiar zniszczenie embrionów w pierwszych stadiach rozwoju w laboratoriach wydaje się zwykłą czynnością techniczną, usunięciem zbędnych przedmiotów, posprzątaniem przed następnym badaniem. Może się wydawać, że czynność ta nie podlega kwalifikacji etycznej, tak jak jej podlega zabicie embrionu w dalszych stadiach jego rozwoju lub zabicie urodzonego dziecka.
Do przełamania oporów etycznych przy niszczeniu embrionów ludzkich dla tzw. dobra nauki i ludzkości przyczynia się też propaganda sukcesów medycyny, która wzmacnia mentalność utylitarystyczną. Dzieje się tak przy propagowaniu możliwości wykorzystania embrionalnych komórek macierzystych. Miesza się tu przypuszczenia z fantazjami. W popularyzacji badań nie opisuje się całej skomplikowanej medycznie i etycznie sytuacji, niepowodzeń, niebezpieczeństw, czy też rzeczywistych małych kroków w terapii, lecz raczej przeważa retoryka o "cudownym leku na wszystko". Łatwe i entuzjastyczne obietnice leczenia prawie wszystkich chorób, regeneracji wszystkich narządów, laboratoryjnej hodowli tkanek i narządów do przeszczepów, oddziałują na świadomość milionów ludzi, zdobywając ich przychylność dla utylitarnego traktowania początku życia ludzkiego. Milcząco zaczyna funkcjonować przekonanie, że jest to zło konieczne, że dobry cel uświęca złe środki.
Propaganda sukcesu, nieuchronności postępu na skróty, toruje drogę biotechnologii prenatalnej. "Jak wyglądają na tym tle - pyta jeden z bioetyków - uczeni biorący udział w tym wyścigu, w którym oprócz żądzy wiedzy i żądzy sławy coraz większą rolę odgrywa żądza pieniędzy, która rychło wysunąć się może na plan pierwszy?"[20]
Powstaje pytanie, czy zsuwamy się po równi pochyłej od uprzedmiotowienia istoty ludzkiej w technikach in vitro, po nihilizację podmiotu ludzkiego w technikach klonowania, jego komercjalizację oraz ingerencję i manipulację genetyczną naturą człowieka?[21]
(Od Redakcji: Niniejszy artykuł jest oparty na wcześniejszej publikacji Autora w "Bioetycznych Zeszytach Pediatrii" Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii [2003-2004; 1: 86-97])
Przypisy
1. Korohoda W.: Inżynieria komórkowa i tkankowa na początku XXI wieku - nowe nadzieje i nowe zagrożenia. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2002; 5: 109-123, 114
2. Pojda Z.: Kliniczne zastosowania komórek macierzystych - stan obecny i perspektywy: nowotwory. J. Oncol., 2002; 52: 145-150
3. Morciniec P.: Ocalić (obraz) człowieka: istota dyskusji o komórkach macierzystych. W: Ocalić cywilizacje - ocalić ludzkie życie. Kraków, 2002: 119-129, 124; Zalewski Z.: Czy istnieją granice postępu w badaniach naukowych w medycynie?: spór o komórki macierzyste. Sztuka Leczenia, 2002; 8: 47-52, 48
4. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
5. Tamże: 147
6. Tamże s. 147-148. Zob. Marszałek M.T.: Komórki macierzyste wątroby i trzustki u zwierząt i człowieka. Postępy Biol. Komórki, 1999; 26: 135-157, 159-179; Majka M., Michałowska A., Ratajczak M.Z.: Próba izolacji ludzkich komórek macierzystych mięśni szkieletowych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 17-24
7. Kucia M., Majka M., Ratajczak M.Z.: Plastyczność nieembrionalnych komórek macierzystych: fakt czy artefakt? Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 3-16
8. Pojda Z.: dz. cyt.: 147. Zob. Pojda Z., Machaj E.K., Gajkowska A., Ołdak T., Jastrzewska M.: Badanie potencjalnej przydatności klinicznej komórek macierzystych uzyskiwanych z krwi pępowinowej. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 127-138; Wiktor-Jędrzejczak W., Urbanowska E., Rokicka M. i wsp.: Wstępna ocena możliwości wykorzystania kriotwórczych komórek macierzystych pozyskanych z różnych dawców krwi pępowinowej do jednoczesnego przeszczepiania u biorców dorosłych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 139-147
9. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
10. Zob. opis pierwszego sklonowania embrionu ludzkiego z 13.X. 2001. Cibelli J.B., Lanza R.P., West M.D.: Pierwszy klon. Świat Nauki, 2002; styczeń: 29-37. O tym, że próba ta była nieudana, piszą sami twórcy eksperymentu na s. 30: "Niestety, tylko jeden z zarodków doszedł do stadium sześciu komórek, po czym przestał się dzielić".
11. Korohoda W.: dz. cyt.: 115. Zob. tenże: Biologia i inżynieria komórkowa na przełomie wieków. Kosmos. Probl. Nauk Biol., 2000; 49: 403-412; tenże: Czy inżynieria komórkowa stanowi zagrożenie. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2000; 3: 7-18
12. Tamże: 113
13. Zob. Biesaga T.: Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego. Med. Prakt., 2004; 7-8: 28-31
14. Modliński J.A., Karasiewicz J.: Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość. W: Chyrowicz B., red.: Klonowanie człowieka. Lublin, 1999: 23-92
15. Komórki macierzyste - życie za życie? Debata w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji 15 XII 2003, http://kbn.icm.edu.pl/komorki_macierzyste/20040217.html, s. 1-31
16. Tamże
17. Martino R.R.: W sprawie całkowitego zakazu klonowania człowieka (wystąpienie w nowojorskiej siedzibie ONZ, 23 IX 2002). L'Osservatore Romano, 2002; 12: 38-40. www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/media/osservatore/
18. Pontifical Academy for Life: Declaration on the production and the scientific and therapeutic use of human embryonic stem cells. Vatican City, 2000, rozdz. Ethical problems nr 3; www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/acdlife/index.htm
19. Karasiewicz J., Modliński J.: Komórki macierzyste ssaków: potencjalne źródło zróżnicowanych komórek do transplantacji. Postępy Biol. Komórki, 2001; 28: 219-242, 220
20. Zalewski Z.: dz. cyt.: 51
21. Zob. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko: argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej genetyki. Lublin, 2000: 307 i nn.
Komentarz
Obecnie stosowane techniki klonowania pozwalają otrzymywać żywotne i rozwijające się zarodki z komórek jajowych pozbawionych własnego materiału genetycznego (enukleowanych), które w żargonie technicznym nazywane są ooplazmą (rys. I).
 
Rys. I. Technika klonowania zwierząt z zastosowaniem transferu jądra komórki somatycznej. Zarodek, identyczny w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą komórki somatycznej, może być wykorzystany jako źródło komórek macierzystych (rysunki - Jacek Zieliński, Medycyna Praktyczna).
Po wprowadzeniu do niej jądra komórki innego osobnika - a jądro takie może pochodzić nie tylko z komórki innego zarodka, ale także ze specjalnie przygotowanych komórek somatycznych - następuje przeprogramowanie przeniesionego jądra, a powstała chimera zaczyna się dzielić i przekształca w zarodek wykazujący właściwości totipotencjalne lub przynajmniej pluripotencjalne. Tak uzyskane komórki są identyczne w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą jądra komórki somatycznej; po ich przeszczepieniu nie występuje zjawisko odrzucania.
Nazwanie zarodka sklonowanego techniką transferu jądra chimerą jest uzasadnione współistnieniem w jego komórkach mitochondriów zarówno dawcy, jak i biorcy. Analiza mitochondrialnego DNA sklonowanych przy użyciu tej techniki ssaków wykazała, że w organizmie dorosłym wiele ważnych narządów, takich jak mózg i wątroba, uzyskuje zdecydowaną przewagę liczebną mitochondriów dawcy.[1] U kopytnych, których łożysko jest zbudowane z większej liczby warstw niż u człowieka, mogą się dodatkowo pojawić w zarodku mitochondria pochodzące z organizmu ciężarnej, do którego zarodek implantowano.[2] Białka kodowane przez genom mitochondriów nie wykazują ekspresji na powierzchni komórek, nie powodują zatem odpowiedzi odpornościowej.
Negatywna ocena etyczna klonowania embrionów ludzkich jest związana z ich potencjałem rozwojowym umożliwiającym wykształcenie kompletnego organizmu. Niemożliwe jest dokonanie rozgraniczenia między zarodkiem uzyskanym techniką transferu jądra komórki somatycznej a zapłodnieniem in vitro lub naturalnym zapłodnieniem komórki jajowej. Bez względu na potrzeby i okoliczności poczęcia wszystkie one charakteryzują się - jakkolwiek z różnym prawdopodobieństwem - rozwojem prowadzącym do urodzenia się dziecka.
Biologicznym punktem krytycznym powodującym negatywną ocenę etyczną klonowania jest wykorzystanie komórki jajowej, a dokładnie ooplazmy. Jest ona źródłem informacji zdolnym zmusić materiał genetyczny wprowadzonego do niej jądra komórkowego do rozwoju wbrew jego somatycznemu programowi. Skład tego eliksiru życia nie jest w pełni poznany, a nowe odkrycia molekularne, na przykład małych interferujących cząsteczek RNA, które dynamicznie regulują ekspresję genów, dołączą zapewne do poznanych już mechanizmów metylacji DNA i acetylacji histonów. Za nadrzędny mechanizm przeprogramowania komórek uważa się procesy demetylacji i remetylacji DNA, jednak wpływy epigenetyczne obejmują też przywrócenie długości telomerów i reorganizację histonów.[3]
Jajniki podczas życia kobiety uwalniają około 400 komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia, jednakże 99,99% spośród około 7 milionów oocytów obecnych w jajnikach płodu obumiera w wyniku apoptozy, większość jeszcze przed urodzeniem. Problem pozyskiwania komórek jajowych kobiety do procedury transferu jądra ostatecznie może znaleźć rozwiązanie komercyjne, nieobojętne dla zdrowia dawczyni, ze względu na konieczność hormonalnej stymulacji jajeczkowania.
Współcześnie podejmowane i propagowane z entuzjazmem techniki pozyskiwania komórek macierzystych człowieka korzystają ze zdobyczy w dziedzinie biologii rozrodu zwierząt. Warto bliżej przyjrzeć się sporym już doświadczeniom zdobytym przy klonowaniu zwierząt gospodarskich. Odsetek odległych niepowodzeń w technice transferu jądra komórki somatycznej jest nadal duży. U tak uzyskanego bydła zwraca uwagę na przykład duża częstość występowania śmierci okołoporodowej spowodowanej wadami wrodzonymi serca i płuc,[4] a podczas kilkuletniej obserwacji nawet u 80% zwierząt rozwija się nadciśnienie płucne i kardiomiopatia zastoinowa.[5] Argument ten wykorzystuje się w dyskusji przeciwko klonowaniu reprodukcyjnemu, lecz za klonowaniem terapeutycznym, co zastanawia wobec planów użycia komórek macierzystych w leczeniu niewydolności serca u człowieka.
Chimeryzm spowodowany techniką transferu jądra komórki somatycznej wyklucza skuteczność leczenia chorób mitochondrialnych u dawcy, gdyż jego własna populacja tych organelli przeważałaby w tkankach krytycznych dla choroby, mimo ich repopulacji komórkami macierzystymi. W terapii innych chorób heteroplazmia, czyli obecność mitochondriów różnego pochodzenia, nie powinna jednak stanowić przeszkody.
Przeszczepianie narządów i tkanek, jako metoda leczenia, nie budzi kontrowersji etycznych, a od pierwszego przeszczepu serca upłynęło już 37 lat. Nadal jednak pojawiają się problemy podczas dyskusji dotyczącej źródeł, z których można pozyskać te deficytowe środki terapeutyczne. Powszechnie akceptowane jest stanowisko, że dawcą może być osoba zdolna do świadomej zgody na pobranie narządu, jeśli nie spowoduje to trwałego uszczerbku jej zdrowia, jak również osoba zmarła, jeśli uprzednio nie wyraziła zastrzeżeń osobiście lub wolą rodziny. Oddziały intensywnej terapii aktywnie zgłaszają dawców spośród swoich pacjentów wykazujących objawy śmierci pnia mózgu. Nie ma natomiast powszechnej akceptacji dla pobierania narządów od skazańca po wykonaniu na nim wyroku śmierci.
Pozyskane w dostatecznie dużej liczbie odmłodzone i zgodne tkankowo komórki macierzyste - obecnie taką możliwość daje tylko transfer jądra komórki somatycznej - wykazują szereg właściwości będących do niedawna marzeniem medycyny eksperymentalnej (rys. II).
 
Rys. II. Totipotencjalne ludzkie komórki macierzyste pozyskane techniką transferu jądra komórki somatycznej (A) lub zapłodnienia in vitro (B), a następnie hodowli komórek zarodka (C). Możliwe jest też przeprogramowanie multipotencjalnych komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej lub ze szpiku; w hodowli komórkowej (D) udaje się odtworzyć ich właściwości pluripotencjalne. Komórki macierzyste są wykorzystywane do: transplantacji, terapii genowej, badań przesiewowych i toksykologicznych leków, tworzenia modeli chorób człowieka, badań nad rozwojem zarodkowym, karcynogenezą i różnicowaniem oraz w badaniach genomowych i ekspresji genów. Wśród tkanek otrzymanych z komórek macierzystych są: neurony, komórki skóry, kardiomiocyty, komórki mięśni szkieletowych, trzuski, tarczycy i płuc.
O możliwości regeneracji mięśnia sercowego uszkodzonego przez zawał z użyciem komórek macierzystych pochodzących ze szpiku u myszy donosił już w 2001 roku zespół Piero Anversy z New York Medical College (pisałem już o tym na łamach "Medycyny Praktycznej" [5/2001, s. 186]).[6] Przez następne lata nie powiodły się próby powtórzenia jego eksperymentów, a u ludzi, którym podawano ich własne szpikowe komórki macierzyste poprawa hemodynamicznej czynności serca była znikomo mała i wyniosła po 6 miesiącach zaledwie 6%.[7] Tym większe nadzieje budzą próby leczenia zarodkowymi komórkami macierzystymi, które poza kardiomiocytami i układem przewodzącym odtworzyły, w modelu mysim, w pełni funkcjonalne krążenie wieńcowe.[8]
Do uznanych zastosowań komórek macierzystych zaliczają się przeszczepy komórek hemopoetycznych. Dobre wyniki dotyczą przeszczepów allogenicznych zarówno komórek macierzystych z krwi obwodowej od dawców stymulowanych filgrastimem (G-CSF), jak i komórek macierzystych krwi pępowinowej.[9,10]
Do eksperymentalnie testowanych zastosowań terapii komórkami macierzystymi w neurologii należy leczenie choroby Parkinsona, stwardnienia bocznego zanikowego, wrodzonych miopatii oraz poprzecznych uszkodzeń rdzenia. W cukrzycy próbuje się odtworzyć aparat wysepkowy trzustki; analogiczne zastosowanie komórki macierzyste mogą znaleźć w leczeniu wielu endokrynopatii.
Obecnie rysują się szanse rozwiązania problemu pozyskiwania dostatecznej liczby komórek macierzystych bez negatywnej oceny etycznej takiego postępowania. Metoda transferu jądra komórki somatycznej do ooplazmy innego gatunku, choć uwieńczona umiarkowanym sukcesem w tak egzotycznych zestawieniach jak mysz i królik, czy królik i panda olbrzymia, w medycynie nie wywołała dotychczas zainteresowania. Wydaje się, że dopiero rezygnacja z ooplazmy spowodowałaby uwolnienie od zarzutu kreacji nowego istnienia. Klonowanie poprzez przeniesienie jądra komórki somatycznej do komórki somatycznej dotychczas u ssaków nie było badane. Inną możliwością, testowaną już od kilku lat, jest fuzja komórki dawcy i komórki macierzystej in vitro, przy umiejętnym przygotowaniu tej ostatniej (np. przez napromienianie jej jądra) pozwalająca podmienić materiał genetyczny na pochodzący od dawcy. Skuteczność takiej fuzji komórkowej wykazywana była wielokrotnie przy podaniu komórek macierzystych bezpośrednio do organizmu biorcy.[11] Rozwiązaniem ostatecznym będzie jednak poznanie mechanizmów molekularnych, które działając poprzez zawarte w cytoplazmie cząsteczki skłaniają komórkę do odmłodzenia lub transdyferencjacji jej fenotypu. Wtedy też może się okazać, że procedura klonowania jest zbędna, bo zabieg dostarczenia tych cząsteczek wykonany będzie bezpośrednio w organizmie chorego.
dr hab. med. Marek Sanak
Zakład Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej
II Katedry Chorób Wewnętrznych CM UJ w Krakowie
Słowniczek
•  komórki macierzyste
- totipotencjalne - zdolne do wykształcenia całego organizmu, np. zygota, blastula do stadium kilku blastomerów
- pluripotencjalne - zdolne do różnicowania się w kierunku dowolnego z trzech listków zarodkowych - ektodermy, mezodermy lub endodermy
- multipotencjalne - zdolne do różnicowania w kierunku różnych dojrzałych komórek w obrębie tego samego listka zarodkowego, np. komórki macierzyste szpiku lub krwi pępowinowej
- unipotencjalne - odwarzające tylko jeden rodzaj komórek dojrzałych, np. komórki warstwy ziarnistej naskórka regenerujące keratynocyty
•  ooplazma - niezapłodniona komórka jajowa pozbawiona własnego jądra komórkowego - enukleowana (nazwa oryginalnie stosowana dla wewnątrzkomórkowej macierzy oocytu).
•  wczesne stadia rozwoju zarodka człowieka
- zapłodnienie - rozpoczyna się penetracją plemnika do komórki jajowej, trwa około 24 godzin, po 11 godzinach zostaje wydalone drugie ciałko kierunkowe, zawierające niepotrzebny komplet chromosomów matczynych; połączenie materiału genetycznego (przedjądrzy) oocytu i plemnika tworzy zygotę
- zygota dzieli się co około 20 godzin, powstałe komórki blastuli nazywa się blastomerami, stadium 16 blastomerów to morula, która opuszcza jajowód i przekształca się w 4. dobie w blastocystę
- blastocysta jest zbudowana z trofoblastu - warstwy płaskich komórek otaczających jamę, wewnętrzna grupa komórek blastocysty to embrioblast; blastocysta w 5. lub 6. dobie zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy
•  chimera - organizm będący mozaiką komórek różniących się cechami genetycznymi (idiotypowymi); mogą być to cechy genetyczne determinowane przez jądro komórki (genotyp) lub przez pozajądrowy materiał genetyczny (plazmotyp)
•  DNA mitochondrialny - liczący nieco ponad 16000 par zasad kolisty chromosom znajdujący się w mitochondrium, replikuje się i dziedziczy niezależnie od jądra komórki
•  małe interferujące cząsteczki RNA (siRNA) - kodowane genomowo krótkie (22 pary zasad) odcinki RNA, komplementarne do transkryptów innych genów; po przyłączeniu się do nich powodują szybką enzymatyczną degradację transkryptów, przez co zmniejszają ich ekspresję niezależnie od tempa transkrypcji; są odpowiedzialne za bogactwo kolorystyczne kwiatów u roślin, u człowieka dopiero poznane
•  klonowanie - technika sztucznego rozrodu pozwalająca uzyskać potomny organizm o identycznym genomie; bliźnięta monozygotyczne są naturalnymi klonami powstałymi przez podział blastuli. Transfer jądra komórki somatycznej jest techniką klonowania reprodukcyjnego zwierząt kopytnych. Technika ta umożliwia uzyskanie zarodkowych komórek macierzystych zgodnych tkankowo z dawcą komórki somatycznej i nazywana jest klonowaniem somatycznym. Klonowanie wymaga dawcy komórki jajowej, a klonowanie reprodukcyjne biorcy - matki zastępczej.
•  transdyferencjacja - przeprogramowanie komórki, aby zdolna była różnicować się w kierunku innej linii komórkowej
•  fuzja jądra lub komórek - proces pozwalający na połączenie błon jądrowych lub komórkowych różnych komórek. Fuzja zachodzi pod wpływem silnego pola elektrycznego (elektroporacja), czynników chemicznych lub wirusowych (np. wirus Sendai).
•  czynniki epigenetyczne - zawarte w cytoplazmie cząsteczki białek enzymatycznych, histonów i RNA, które zmieniają ekspresję genów przez metylację lub demetylację cytozyny, acetylację lub deacetylację histonów, degradację mRNA; odtwarzają długość telomerów
Piśmiennictwo
1. Inoue K., Ogonuki N., Yamamoto Y. i wsp.: Tissue-specific distribution of donor mitochondrial DNA in cloned mice produced by somatic cell nuclear transfer. Genesis, 2004; 39: 79-83
2. Hiendleder S., Bebbere D., Zakhartchenko V. i wsp.: Maternal-fetal transplacental leakage of mitochondrial DNA in bovine nuclear transfer pregnancies: potential implications for offspring and recipients. Cloning Stem Cells, 2004; 6: 150-156
3. Rideout W.M. 3rd, Eggan K., Jaenisch R.: Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome. Science, 2001; 293: 1093-1098
4. Li S., Li Y., Du W. i wsp.: Aberrant gene expression in cloned bovine of neonatal death. Biol. Reprod., 2004; DOI: 10.1095/biolreprod.104.029462
5. Hill J.R., Roussel A.J., Cibelli J.B. i wsp.: Clinical and pathologic features of cloned transgenic calves and fetuses (13 case studies). Theriogenology, 1999; 51: 1451-1465
6. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S i wsp.: Bone marrow cells regenerate infarcted myocardium. Nature, 2001; 410: 701-705
7. Wollert K.C., Meyer G.P., Lotz J. i wsp.: Intracoronary autologous bone-marrow cell transfer after myocardial infarction: the BOOST randomised controlled clinical trial. Lancet, 2004; 364: 141-148
8. Lanza R., Moore M.A.S., Wakayama T. i wsp.: Regeneration of the infarcted heart with stem cells derived by nuclear transplantation. Circ. Res. 2004; 94: 820-827
9. Jacobsohn D.A., Duerst R., Tse W., Kletzel M.: Reduced intensity haemopoietic stem-cell transplantation for treatment of non-malignant diseases in children. Lancet, 2004; 364: 156-162
10. Coher Y., Nagler A.: Umbilical cord blood transplantation - how, when and for whom. Blood Rev., 2004; 18: 167-179
11. Willenbring H., Bailey A.S., Foster M. i wsp.: Myelomonocytic cells are sufficient for therapeutic cell fusion in liver. Nat. Med., 2004; 10: 744-748

 

 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły