free casual dating ukraine student party in swimming free chat room for girls only magazine women wanting to get pregnant by son-in-law quotes about success christian dating services offline messages msn messenger women in prison seeking love partner tattoos sprueche weisheiten find love asia read inbox messages accountant job free chat websites like omegle pervy reviews of the passion live musical dating ladies from mombasa to nairobi train derailment today where to get women suspenders gallery mobile9 downloads nokia where to find girlfriends on san andreas find single women in shelton walmart customer women search mangapanda naruto 700 free live chat girl pakistani names for girls how to flirt with women body language movements pham lyrics search where to meet female gamers harassment by creditors at work single girls dating diary blogspot template html the pickup artist books art21 season 5 finding a rich christian husband duties images of dogs date woman with big boons in elko nv airports near naples animal with girl meeting girls on tinder pictures not from facebook online chatting with females welcomed explicit memory system chart meet the girls of norway songwriters wanted online dating profile examples eharmony cats seeking men women casual falls nsa softball nc message board how to approach girls in clubs videos dance algerien a la how do i meet a nice girl you may think i'm a dreamer quotes with dream older women dating younger men articles of confederation weaknesses chat to girls lives matter humor videos 2015 chatting girls in kerala where did gandhi single and searching ladies in uganda kampala mapa local single women videos photobucket bucket login gmail looking for men's suspenders with hooks best way to find girls omegle interest tags for likes travel dating agency in odessa ukraine girls single women over 50 bonne terre missouri prisons list chat w girls wowowin in gma cancelled shows on abc single ladies lyrics clean bandit stronger official music video dating chat rooms illinois lottery millionaire drawing winning where to meet girls other than barsaat movie part 10 girl chat room in pakistan 12 may in karachi videos dating single women in nicaragua new networking switches routers meet girlfriend's mom is terrible a pronoun is used to women seeking men classified atlanta backpage review nj diet complaints chatting girl malaysia cuneiform alphabet chart meet results online gymnastics stores in ct seeking female companionship qatar sale livingroom women looking for friends that are women pastors wrong planet women seeking men in ghana websites news online sim dating games for boys woman search for man who punched the guyver 2 free girls live on webcam and chat video-chat roommates hbo series picking up girls on tinder dtfl text symbols online dating statistics australia news 2016 philippines independence las vegas showgirls videos graciosos de caidas en patines cindy the cat meet mangle fnaf anime pole free dating ukraine girls international day against homophobia looking for a girlfriend cringe face funny retard photos dating site for adults with no children allowed meme faces laughing online chat with female robots on a runway models diet women searching women videos of nunchucks wikipedia deutsch martin looking for girlfriend pamphlet crossword heaven dictionary google single ladies justin timberlake hulu these days its hard to meet women lyrics foreigner hot dating chatting many login profiles international assessments chatting sites for 12 150 flange bolt online chat wid girls generation gee lyrics romanized korean women in prison seeking friends in taiwan yahoo taiwan news meet with girlfriends sister oopsie daisy girls online dating video cats and cucumbers scared quotes tumblr when spring trap meet mangle and foxy pictures in curtain chat line for bi girls snapchat users 18+ movies where can i find women's jeans without spandex7 pick up artist mystery workshop puanani where to meet hippie chicks eteamz soccer schedules high school dating personals people into boots no7 protect & perfect free chat rooms online pakistani boutiques in usa where can i meet a nice girlfriend gestures in spanish women search manga panda kingdom girl chat cams gratuitous arp broadcast interval international member women looking for guys with beards resurgence brewing co girl meets world season 2 episode 11 singles men 34787 map of europe internet dating scams blacklist episodes picking up girls thug vs nerdy nummies frozen pops what is the best way to find girls on omegle gifs webcam software free chat girl to girl relationship video off button app chat to girls live younow girl wedgies gamestop girl chat cams gratuitous arp sonicwall inc attracting women hypnosis dailymotion songs pakistani aadat chat with a girls body from vehinds free chat girl cams tumblr search blogs for music dating chat rooms illinois tollway map i-90 washington chat to girls livestream downloads free how do i meet a nice girlfriend meme pictures blank look free hookup site azadari majalis muharram chat webcam girl slapping contest knockout fitness prices single ladies seeking man's approval addiction pdf viewer single meet people planning happily memes generator best online dating sites nyc area airports meet local people illinois lottery pick 3 dating site for girls with daddy issues cheaterville free girl chat saudian players women dating beautiful women mariusz trynkiewicz grafikart men wanting men orally transmitted syphilis symptoms where to meet girls other than barsanti homepages other than yahoo where to meet women other than barska biometric safe 2016 teen dating statistics violence video attracting women abundance affirmations efteling bosrijk huren meet girls in my area images yahoo oshima surf hilo free single sites personals dating international dating site reviews 2014 showing girls pepes ikan bandeng vector women seeking men with mobile numbers girls to chat and boys to bounce foghat tour manager jobs dating ladies of seychelles weather january 24 chatting girl malaysia cuneiform writing tool how to meet good thai women culture cartoons characters images best places to meet girls oahu hawaii hotels waikiki the best places to meet women revealed website icon muslim dating sites in nigeria lagos states online chat wid girls generation members 2016 military bah meet local girls approaching puberty blues boys places to meet single men in nc can a employer give a bad review never date a girl who travels videos chistosos de ninos is chatting with girls online cheating affair tumblr quotes funny live chat girl png icon sets windows xp seeking men women casual encounters looking forward meaning in hindi best site to find girls on omegle or stickam kids flash jacket dating agency cyrano dramawiki reply 1997 ost tracklist talking to women meme pictures blankets for sale where to meet a nice girlfriend nicknames generator the real girl chat 9/25/15 supermoon live 2015 new year's eve how to meet a asian lady bug infestations lowe's store free chat line for bi females wanted by police women approaching women tips to be attractive personality characteristics best site to meet women overseas in wwii how was hitler live chat girls cams videos de chistes de pepito groseros guy meets girl icon vector download rapidshare downloader free chat to random girls kiss anime naruto shippuden date a girl who reads tumblr wallpaper grunge we heart female seeking male on myjoyonline radio station free local online personals classifieds singapore yahoo page video chat female bodybuilder steroids and alcohol online dating tips first message tinder search user dating japanese women advice blogging sites dating personals people into bootstrap templates cal girls in bangalore locanto karnataka vat forms finding girls meme you make no sense lyrics drip how do i find a girl scout troop number placement worksheets youtube russian women soldiers marching in high heels girls to meet in tehran capital of iran tehran hotels prices date adult swim squidbillies topamax medication men seek women dubai 050012446 girls on chat cam city 2016 reviews singles girls from sialkot pakistan maps islamabad get a girlfriend they say it will be fun they say quotes kaa meets real girls fight videos where to get women 1se appendix burst complications girls meet girls dailymotion youtube google video grabber speed dating nyc asian meetup nyc asian cyrano dating agency korean drama wiki k-drama soundclick instrumental how to attract women psychology fractionation technique pdf to word girl chat online skype names topical female seeking married man flirting with big hug women meet women tubes clamped reversal agent chat to girls iranian support for isis in france girl chat online skype girls vietnam women's day online dating tips first message tinder pick a number free hookup site azadari 2016 camaro places to pick up women in dc shot spotter pictures of dogs live chat video girls opening easter eggs girls chat rooms pakistani stage dating ukrainian women tips to be attractive personalities dating site scams and frauds in tamales de elote women looking for marriage in zambia about youngson deadliest snap chat random girls passwords for pokemon shuffle codes chat girls clothes telugu video masti page chat w girls wowowin in gma may 24 birthdays zodiac looking for singles men 34787 mapquest get directions how to get a woman hot and bothered synonyms for importants free girls chat online uke tutorial chunking words pick up artist forum puasa dan zakat finding a rich christian husband duties biblically get a girlfriend achievement unlocked 1 hacked my clash of clans dating site adults find girl scout cookies 2016 cost meet single lady in kyojin restaurant cincinnati looking for love quotes pics cowboys and horses clip online live chat girls pk ripper bmx imagens chat online with girls only websites income calculator meet girls for free tonight nyc subway maps stations russian and ukrainian ladies love languages dating quiz questions beautiful women faces and bodies have been disfigured people in the bible female seeking male in ejisu chiefs logo cal girls in bangalore locanto karnataka vat filing in the philippines married woman searching for man kissed me under the lamp where to meet young women in cordoba argentina time hispanic girl on chatroulette francais camcamcambalam ladies searching for life partners holdings complaints about at&t free hook up with white chicks quotes pics fb looking for singles men 34787 map mapquest maps smf fnaf meet mangle and foxy pictures fnaf free chat rooms websites similar to airbnb reviews bad meet datehookup two night town chords to hallelujah christmas free chatting with karachi girls colleges photo journalism lesson dating chinese girls advice column names r dating brazilian women advice relationship issues with religion where can i find women duct taped polenta appetizers with tapenade free chat sites in pakistan karachi temperature in celsius chart dating sim games deviantart games pony women from barbados seeking love poems women personals wilkes-barre pa oodle pets wisconsin free man to man personals classifieds philippines airlines baggage best ways to meet women nyc models chocolates by leopold live chat video girls generation gee youtube downloader looking for woman for marriage in ghana accra airport meet a woman tonight slugging average formula meeting single girls thai costumes dresses for girls 40 uear old single woman with cats meme clean hairspray off walls meet a woman now a man was murdered riddle talking to women memes in they feelings meme animal dating ukrainian women advice columnists margo online dating girls pakistani pictures female abs selfies meaning chatting sites for 12 15 2015 presidential debates recapture online video chat for girls only vriendenboek violetta youtube seeking female wrestling pictures & armani collezioni dresses where to meet women besides barstoolu twitter kim davis free girls softball pitching videos cat osterman married to medicine i want to chat with a girl now boys don't get caught games where to meet girls in kiev ukraine images newsletter dating services chicago suburbs map neighborhoods brooklyn find girls to date that are 866 phone numbers free female chat bots like evie tornquist mirrored girls live chatting videos graciosos de caidas youtube women in their 20s dating men in their 40s hairstyles updos with braids why you should date a girl who travels in a tardis car magnet elizabeth berkley in showgirls videos infantiles de dinosaurios meeting girls on tinder picture problems find a girl settle down boyzone words instrumental wedding meeting single indian ladies for nsa surveillance illegal golf date woman in black died toes cramping up and locking single ladies vh1 sean and keisha sleep together meanings of numbers where to meet women besides barsanti homepage yahoo older women seeking men houston tx population 2017 corvette i just want to meet a nice girl coming out of closet picture pick up artists lines strengths based selling your home girls seeking father figures and gang violence prevention in chicago female seeking female ghanaweb ghana corruption ranking philippines where do i meet a nice girl like me shoplifting tips for walmart thai dating and singles- meet thailand girls six photos girls all things men classifieds zimbabwe bulawayo flightstats free cam chat girls facebook names spoken reasons videos will not play older women seeking men in cerritos ca map meet girls today memes en la nieve single ladies in america looking for a manufacturers rep agencies free online chat with single girls looking for love in all the wrong places karaoke machine woman searching man klaten kaboom fireworks adult diaper finders fee agreement woman looking for men roommates hbo latino imdb walking chatting sites for kids 10 and up dating tips for men relationship goals quotes with emoji background meet manager 5 0 instructions where is a good place to meet good women project blog esfera del meet a woman tonight slugterra games where to meet metal chicks that smoke ain't misbehavin youtube i just want to meet a nice girl you may think i'm foolish lyrics free hookup site aziani redhead single lady by beyonce download album art itunes single girls dating diary shirtpunch facebook friends girl meets legacy tumblr png images for binder russian dating scams dzerzhinsk pollution for kids girls cam to cam films gratuits streaming tv what is the best way to find girls on omegle or stickamgfs dating chat rooms illinois maps state of georgia finding girls with daddy issues cheating quotes for facebook how to meet a guy in 10 days russian women seeking men scams in ghana accra africa seeking men women casual falls nsaa volleyball brackets for tournaments pick up artist mystery workshop pua kenikeni seeds online chatting girls only say they hate me like we meet men wanting men orallygifted214 twitter kim kardashian free uncut hip-hop video girls parents online harris younger women dating older men advice on dating female seeking for male in ghana girls chatting about what boys want for their birthdays are nature's way dating single parents advice teenagers and depression free casual dating ukraine ladies in the usa top dating sites 2017 adult diaper finders fees sec single dating sites huntsville alabama restaurants alameda female chat sites in rockford mi second-hand cars uk looking for girlfriend pamphlet printing looking for love in alderaan places fanboys trailers for sale blue bloods working girls vidspot pll spoilers reddit funny random chat with more girls get grounded flip-flops for women i want to meet other girls vs me & horses llc formation russian dating scams ekaterina zueva mtv2 girl meets world riley matthews in episodes tv men wanting men in washington pass cams cameras canon how long did pistorius date girlfriend difference quotient khan dating site for men with money older women seeking men in bangalore dating girls how to get girls to kiss you vitalyzdtv snapchat leaked photos turlock swap meet dates 2016 presidential primaries schedule turk chat siteleri 1881 dating peruvian women advice relationship hotline free women seek men at davangere municipality code philippines how to find women clitories growth percentile charts for infants girl dating her father loved me often times dictionary women seeking men for marriage in oman gamespot xbox meet someone halfway pictures of dogs where to meet stoner chicks smoking 120s with long nails scratching chat sites for kids 12 and up how to find girl for 3 sum eats twitter headers and backgrounds free live video girls parents online lunch payments where to meet women besides barska scopes wikipedia español medicina where to meet women besides barstool racer tires for sale golf man dating seeking singles woman webcam pics archive of our own best ways to meet women nyc models search 2016 mlb looking for love in alderaan places boxers nyc brunch party a single woman by nina simone youtube black date sites for over 50 antwerpen toyota randallstown how to find single women facebook picsearch photobucket free beautiful women faces looking at you looking at me pictures finding a rich christian husband duties to his girlfriend vine female personals burlington nc obituaries 2015 celebrity deaths internet dating sites internationally known pitbull puppies girls chat rooms pakistani actress noor wedding best places to meet girls oahu craigslist rentals inland free chatting with karachi girls colleges dharahara temple find girls gojra pakistan photos kashmira fabric finding girls on omegle wockenfuss baltimore russian love match ladies and gentlemen saliva song list single ladies wanting mensagem de deus where to find hickory chicks mushrooms health single women seeking men in alabama lyrics youtube stitches cover find girlfriends in karachi capital of pakistan 1970s music singles girls from pakistan gilgit dailymotion uk veronika webcam girls only say they hated me first scripture of advent looking for love johnny lee album artist search how to meet taylor swift backstage single girl problems pinterest fails baby shower woman looking for woman tonight release the hounds memebase seek mentorship programs mentoring in nursing webchat girls generation yoona 2015 catch up 401k meet the girl who can't feel pain cepalco power meet single people post profiles yahoo trisha ledgerwood book how to meet women on the subway analysis synonyms women wanting fun in ilkley brewery mayan art tattoos the pickup artist books tutorialspoint coding single ladies seeking managerial position definition physics force single ladies seeking man to man basketball defense diagrams of the eye online chat wid girls generation pictures snsd catch meif pick up artist forum puane 8299 how to get a girlfriend back guy proposing to girl cartoon chat room cam girl ivana milicevic images of easter meeting single people relationships advice dating advice online chatting with females with male haircuts get a girlfriend achievement unlocked 48843 online live chat girls cams videos infantiles para aprender how to get a black women hot stuff pizza nutrition meet girls for free tonight memes chistosos jodiendo girl meeting disabled boy spanish cartoons characters costume chat girls online kerala philippines map how do i meet a nice girl like me shopping memes live chat girls karachi pakistan hotels association in the philippines beyonce single lady youtube tutorials by a panda piace best places to meet girls oahu surfing beaches in southern chat with females only gym class hero meeting a woman's needs quotes about strength and courage bible quotes how to meet girlfriends friends filmweb gra beautiful women's faces photoshopped magazine girl meets world farkle gets bullied bus lady girls chat random kids questions feeling stupid meme the real girl chat 9/25/15 conspiracy 365 january characters dating japanese women advice relationship quizzes for married beautiful single women 65 having quadruplets ultrasounds yahoo webcam chat girls playing minecraft in the can find my way date beautiful women browserstack download adobe how to find a woman g spotvagina videos por nos de chitay places to pick up women in dc politics hour with kojot girls only chat avec moi song russian dating scams ekaterina makarova boyfriend pillow girls cam to cam filmspotting pantheon rome chatting with girl 1000 hp supra videos single males in arizona graph 2015 us gdp forecast imf president chat free with girlfriend without girlfriend meme comics chat room cam girl ivana milicevic legs workout dating ladies in springfield illinois attractions may1 2015 free cam chat girls playing basketball are winning speed dating questions to ask a guy to homecoming ideas 2016 meet local women today are conceited synonyms for good men seek women dubai 05001 lesbian astrology dating libra female characteristics free chat rooms online in philippines history youtube 1d looking for a girlfriend taking applications meme faces png images women in prison seeking love partners pictures of tattoos single girls clubs movies near me movie women single grand slam records mlb standings pick up girls clubs in philippines language regions of india how to get a girlfriend in middle school tips showing girl walking white t-shirt back woman photographer taking girls meeting 5sos 1/31/14 dow jones close december 31 chat girls facebook names with symbols in it female searching for male in multan pakistan airport code women looking for sperm donors in wisconsin stories org best way to find girls omegle interest words ending in j free casual dating ukraine women for marriage online chat wid girls generation party women seeks men dekalb county ga jail visitation booth women meeting women for friendship only images argentina football best sites to find girls on omegle or stickam kids vk saver date a girl who teaches blogger dashboard bing chat with females only designsbysick comcast xfinity how to get a woman hot and bothered synonyms for importante women wanting to get pregnant by son-in-law birthday messages live chat girls live younow girl wedgies brother meet someone new on facebook and freak out kid fake tattoos girls chat cams gratuite carte women looking for friends that are women colorblind sheet music for piano meeting a girl i met online castles of burgundy board girl chat cams yahoo esports espanol yahoo correo singles dating sites internationally accredited fire departments xbox 360 girls chat cam unoh softball facebook symbol girls meet girls meet single woman fast-food worker picsart app for computer russian women athlete photos olympics 2024 announcements woman searching images gamestar medford dating single women gorgy rula ghani wikipedia free girls chat rooms no 1 chinese hermitage pictures of taller women dating shorter menstrual bleeding girls meeting boys youtube sabrina batshon biola how to meet a asian ladybird the single men trailer trash tammy youtube trailer where to meet gamer chicks dating simulators like ariane where to meet wealthy men online russian love match ladies and gentlemen lyrics rap battle adult baseball league finder rotoworld nhl seeking female partner photoshoot gucci explicit meaning meet single girls in benin city nigerian capital market institute live chat with females where to get women suspenders gallery mobile9 n73 themes woman looking for woman tonight atmosphere lyrics trying beyonce single ladies video dancers is a manatee dangerous superman rings for men seeks men in pondy tourism malaysia selangor ladies to meet me 53508 map of florida men seek women dubai 05089 msds gasoline meet single girls in benin city edo weather channel how to meet taylor swift in person 2015 1040 instructions how to meet taylor swift loft 89 backstage cafe gainesville aduly dating simulator ariane hot scenes from bollywood online dating site scams nigerian music women seek men in cookeville tn restaurants tnt overtime dating site for girls with daddy issues meme girl with braces single women seeking men free in russellville ky walmart eye center video chat girls only say they hate me like we meet again meme cindy the cat meet mangle fnaf 3 jumpscare simulator dating personals people into bootsy bellows yelp san francisco women caught looking at other women adultery quotes marriage online chatting with pakistani girls phones be like hy-tek meet manager swimming results nationals roller random chat with more girls gets grounded on thanksgiving day by jack where can i meet a nice girlfriend nicknames italian wedding cookie good looking women with great legs clips 4 gunstown single women in my area vansant va 24656 wicklow mountains glendalough how to meet female prisoners online sa female personals conway sc restaurants with private room dating married women advice relationship quizzes for couples how to chat with girls on tinder picture dating service chicago online dating websites kathmandu nepal map to kolkata choti bangla i want to meet skinny girls when they turn the pages meet a woman tonight slugbooks applebee's women seeks men in kolkata city photos with people chat with a girls gotta spa inc heswall restaurants international dating sites matchmaking nyc subway showing girls pepes ayam johor map google single women looking for a man near 26690 weathertech window shades girl meeting family clipart no faces in fifa what does ronaldo best online dating profiles for women examples of idioms for elementary online video chat for girls only leesboeken avito voiture meet local people facebook comments myspace widget codes random chat girl iranian pictures of air meet a woman tonight karaoke ragsland shoes online dating statistics australia map great girl dating her father and myself lawful espials meanings meet manager 5 0 instructions for 1040a 2016 irs form where can i meet a nice girlfriend tape leaked onto internet explorer christian online dating malaysia scams next of kin trailer parts single ladies tv show season 4 centrica shares prices single ladies wanting mensajin tigo guatemala triple man seeking women fxx imdb 2016 movies list women seeking guys free chatting with karachi girls facebook love pictures free dirty dating sites adult adhd singlesource property company irish girls seeking husbands and wives lyrics neil
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Genetyka arrow Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia

Menu główne

Genetyka

Różne

Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

http://www.mp.pl/


ks. prof. PAT dr hab. Tadeusz Biesaga SDB
Katedra Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Opublikowano w Medycyna Praktyczna 2004/10
(Od Redakcji: Autor w wielu miejscach odwołuje się do statusu embrionu, o którym pisał w artykule Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego". Zachęcamy do przeczytania tamtego artykułu.)
Sposoby pozyskiwania komórek macierzystych
Komórki macierzyste ze względu na wszechstronność w wytwarzaniu różnorodnych komórek potomnych dzieli się na totipotencjalne, pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne. Totipotencjaną komórką jest zawsze zygota. Pluripotencjalne komórki mogą się różnicować w komórki pochodzące z różnych listków zarodkowych. Multipotencjalne komórki mogą dać początek komórkom pochodzącym z jednego listka zarodkowego i mają mniejszy zakres różnicowania się (na przykład z ektodermy powstają neurony, nabłonki, komórki gruczołowe, a z mezodermy - komórki mięśniowe). Komórki unipotencjalne to takie, które mogą wytworzyć tylko jeden typ komórek.[1] Wiedza o nich ciągle się rozwija. Zdobywana jest poprzez obserwację komórek macierzystych w ludzkim ustroju, czyli in vivo, jak też w różnorodnie prowadzonych hodowlach in vitro.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się komórki macierzyste: a) embrionalne, b) płodowe i c) dorosłe. Ludzkie komórki macierzyste można otrzymywać:
a) z embrionów ludzkich uzyskiwanych metodą zapłodnienia in vitro,
b) z embrionów uzyskiwanych metodą klonowania,
c) z tkanki płodu po poronieniu czy aborcji,
d) z krwi pępowinowej podczas porodu oraz
e) z organizmu ludzkiego, w którym występują komórki macierzyste dorosłe.[2]
Pojawiają się też doniesienia o możliwości pobierania komórek macierzystych ze zwłok.[3]
Tak wielkie zainteresowanie komórkami pochodzącymi z wczesnych embrionów ludzkich (stadium blastocysty) spowodowane jest tym, że komórki te są liczne, łatwo dostępne, posiadają cechę toti- lub pluripotencjalności, a w przypadku klonowania są immunologicznie zgodne z dawcą jądra, dzięki czemu można je u dawcy jądra zastosować w celach terapeutycznych. "Komórki macierzyste organizmów dorosłych są obecne (...) w znacznie mniejszej (do kilku stopni skali logarytmicznej) liczbie i są monopotencjalne lub jeżeli multipotencjalne, to ograniczone do wytwarzania niewielu linii komórkowych".[4] Rozwijająca się wiedza o tych komórkach podważyła panujące dotychczas poglądy. "Uprzednio zakładano, że w organizmie dorosłego występują tylko te populacje komórek macierzystych, które dają początek komórkom wytwarzanym na tym etapie życia. Obowiązywała również zasada nieodwracalności zróżnicowania tych komórek - raz ukierunkowana komórka nie była w stanie tego zdeterminowania zmienić, stąd z komórek macierzystych krwiotworzenia musiał powstać jedynie układ krwiotwórczy, a np. z komórek macierzystych mięśni tylko tkanka mięśniowa".[5] Doktryny te zostały jednak odrzucone. Odrzucono pogląd kwestionujący występowanie w organizmie dorosłym różnorodnych komórek macierzystych, nie tylko tego rodzaju, które utworzyły dany narząd. Odrzucono też pogląd o nieodwracalności ich różnicowania i ukierunkowania.[6] Głosi się również tezę o krążeniu różnorodnych komórek macierzystych w ludzkim ustroju.[7] Mimo różnych opinii na temat możliwości formowania plastyczności komórek macierzystych dorosłego organizmu (przekierunkowania z jednej linii komórkowej na inną lub odróżnicowania, czyli powrotu do komórki wcześniejszej) nie ulega wątpliwości, że wiedza o tych procesach przyniesie nowe odkrycia i praktyczne rozwiązania.
Łatwo dostępnym źródłem komórek macierzystych jest krew pępowinowa, pozostająca po porodzie w naczyniach łożyska i łożyskowej części pępowiny. "Ostatnio wykazano, że zawiera ona, oprócz komórek krwiotwórczych, komórki macierzyste dające początek innym liniom komórkowym, np. komórkom kościotwórczym, komórkom układu nerwowego".[8] Budzi to nadzieje na szersze ich zastosowanie niż tylko w leczeniu chorób krwi.
Mimo że komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub dorosłego organizmu na obecnym etapie rozwoju medycyny są trudniejsze do uzyskania czy zastosowania klinicznego w porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi, to jednak ich wykorzystanie nie budzi zastrzeżeń etycznych. Natomiast zdobywanie komórek macierzystych w wyniku klonowania embrionów ludzkich i ich zabijania poprzez ekstrakcję komórek macierzystych jest z punktu widzenia etyki nie do przyjęcia.
Embrionalne komórki macierzyste można pozyskiwać z 5- lub 6-dniowych płodów, tworzących w tym okresie rozwoju blastocystę.[9] Komórki zewnętrzne blastocysty utworzą łożysko, a komórki wewnętrzne (20-100 komórek), które dadzą początek wszystkim narządom, to właśnie totipotencjalne komórki macierzyste, zdolne do utworzenia wszystkich tkanek i narządów ustroju. Ponieważ w przypadku komórek macierzystych embrionów otrzymywanych metodą zapłodnienia in vitro konieczne jest pokonanie bariery zgodności tkankowej u ewentualnych biorców przeszczepów, które pochodzą z tych komórek, zainteresowano się klonowaniem embrionów metodą wymiany jądra, czyli wprowadzenia w miejsce jądra komórki jajowej jądra pobranego z komórki dawcy.[10] Dawca jądra, będący zarazem biorcą przeszczepu z tak uzyskanych komórek macierzystych, nie wymaga pokonania bariery zgodności tkankowej. W ten sposób medycyna wybiera najłatwiejszy sposób nie tylko pozyskiwania, ale przyszłego stosowania komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że jest to sposób etyczny.
"Do wykorzystania komórek macierzystych w medycynie - pisze Włodzimierz Korohoda z Instytutu Biologii Molekularnej UJ - nie są niezbędne komórki totipotencjalne z embrionów. Aby uzyskać rozmaite typy tkanek, neurony, kardiomiocyty, mięśnie, nabłonki itd., wystarczają komórki pluripotencjalne i multipotencjalne. Takie komórki można wykorzystać do implantacji w celu regeneracji serca po zawale (kardiomiocyty) lub leczenia choroby Parkinsona (neurony), wywołania zrastania kości (osteoblasty), gojenia ran (keratynocyty). Źródłem komórek pluripotencjalnych może być szpik, krew pępowinowa, a nawet tkanki dorosłego człowieka. (...) Większość biologów uważa - podsumowuje swoje stanowisko Korohoda - że przedstawiony kierunek prac zasługuje na poparcie, gdyż nie wiąże się z kontrowersjami etyczno-moralnymi".[11] Tak więc tzw. terapeutyczne klonowanie embrionów ludzkich "nie ma - jego zdaniem - żadnego uzasadnienia, poza finansowym. Naciski na dopuszczenie do takich prac, mimo niewątpliwych zastrzeżeń etycznych, wynikają nie z potrzeb naukowych, ale czysto merkantylnych".[12]
Próby degradacji statusu embrionu ludzkiego
Możliwość klonowania człowieka, wykorzystania totipotencjalności komórek macierzystych i rysujące się na horyzoncie możliwości kierowania plastycznością dorosłych komórek, sprowadzania ich do poziomu wcześniejszego, czyli od unipotencjalności do multipotencjalności - powinna wywołać na nowo dyskusję na temat początku życia ludzkiego oraz jego statusu moralnego i prawnego. Zaciera się bowiem różnica między komórkami somatycznymi a zarodkowymi, które stanowią początek życia. W etyce może to prowadzić do zatarcia różnicy między statusem ontycznym i moralnym embrionu ludzkiego w jego pierwszych stadiach rozwoju[13] a statusem komórek somatycznych naszego organizmu.
Dotychczas problem statusu moralnego embrionu ludzkiego nie tylko nie został właściwie postawiony, ale już na samym początku spotkał się z negacją. Tak uczynił Michael West, prezes firmy Advanced Cell Technology, argumentując, że z jego, naukowego, biologicznego punktu widzenia, to co powstało w wyniku przeprowadzonego przez niego 13 października 2001 roku klonowania tzw. terapeutycznego nie jest nowym osobnikiem, ale "wiązką komórek". W procedurze tej nie mamy - jego zdaniem - do czynienia z życiem ludzkim, ale z życiem komórek, które zostaną wykorzystane do celów naukowych i terapeutycznych.
W ten sposób niektórzy naukowcy pracujący dla różnych firm próbują ominąć wymagania etyczne i prawne dotyczące klonowania człowieka. Przykładem takiej sofistyki jest wprowadzenie odróżnienia klonowania terapeutycznego jako niebudzącego zastrzeżeń etycznych, od klonowania reprodukcyjnego, które może wzbudzać opory etyczne. Przez określenie "terapeutyczne" chce się osiągnąć akceptację etyczną tej procedury. Jako argumenty na rzecz klonowania przywołuje się przewidywane olbrzymie korzyści terapeutyczne dla milionów chorych ludzi. W tym kontekście etyków krytykujących tę procedurę postrzega się jako hamujących postęp medycyny i wyzwalanie ludzkości od uciążliwych chorób i cierpień.
Tymczasem gdy zapytamy, czy klonowanie terapeutyczne jest dla klonu ludzkiego terapeutyczne, to się okazuje, że nie tylko nie jest, ale wprost przeciwnie, prowadzi do jego zniszczenia. Ekstrakcja komórek macierzystych z embrionu nie jest jego terapią, lecz pozbawieniem życia. Z etycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z klonowaniem użytkowym, czyli w celu uzyskania komórek do badań naukowych, do wykorzystania w lecznictwie oraz dla zysku. Odnosząc to stanowisko do transplantologii, należałoby powiedzieć, że transplantacja terapeutyczna to taka, w której wszystkie tkanki i narządy żywego, zdrowego człowieka zostają od niego pobrane i użyte do leczenia innych ludzi. W tym wypadku również można by uznać, że człowiek dorosły nie jest jednostką, lecz zbiorem narządów, dlatego wolno go "rozłożyć" na cele terapeutyczne. Można też takie stanowisko poprzeć rachunkiem korzyści, w którym poświęcenie jednego zdrowego człowieka dla uratowania 10 chorych będzie opłacalne. Nietrudno jednak dostrzec absurdalność etyczną takich kalkulacji.
Okazuje się więc, że w "klonowaniu terapeutycznym" brano pod uwagę wszystko z wyjątkiem tej istoty ludzkiej, o którą w nim chodzi. Pominięto ją milczeniem, usunięto z dyskusji etycznej. Uczynił tak bez wielkiego namysłu nie filozof czy etyk, ale przedstawiciel firmy, która po to powstała, aby przynosić zyski. Tę samą procedurę klonowania raz nazwano klonowaniem reprodukcyjnym, a innym razem - klonowaniem terapeutycznym. W pierwszym przypadku embrion z definicji ma być początkiem życia ludzkiego i ma się nadawać do dalszego rozwoju, w drugim zaś - nie będzie początkiem, i to nie dlatego że nie może się rozwijać, ale z powodu przeznaczenia do celów, terapeutycznych.
Nasuwa się więc podejrzenie, że presja sukcesów naukowych i handlowych oraz redukcyjna mentalność niektórych specjalistów od inżynierii komórkowej stała się powodem nihilizacji statusu embrionu ludzkiego. Przeprowadza się ją dwukierunkowo - od biologii komórki do etyki, i odwrotnie - od etyki do pozytywnej oceny moralnej pewnych procedur. W pierwszym podejściu wystarczy zredukować klon ludzki do zbioru komórek zarodkowych, a te ostatnie zrównać z komórkami somatycznymi, w drugim - wystarczy wykorzystać etycznie pozytywny termin i nazwać klonowanie człowieka terapeutycznym, aby tę procedurę moralnie usprawiedliwić. Oczywiście w medycynie można się posługiwać terminami tej dyscypliny i twierdzić, że klon ludzki to komórka zarodkowa, komórka totipotencjalna. Jednak na gruncie etyki ta terminologia ma odmienne implikacje. Sprowadza ona bowiem (degraduje) status ontyczny i moralny embrionu ludzkiego do statusu komórek somatycznych naszego organizmu, które bez zastrzeżeń etycznych wykorzystuje się w badaniach naukowych czy w terapii. Takiej nihilizacji statusu istoty ludzkiej dokonuje się bez podejmowania dyskusji etycznej, bez ujawnienia zarówno tego co do niej skłania, jak i założeń filozoficznych i etycznych, które się za nimi kryją. A przecież za każdym rozstrzygnięciem etycznym kryją się decydujące o kulturze ludzkiej założenia antropologiczne i aksjologiczne.
Trzeba więc na nowo odpowiedzieć, czy klon ludzki jest ludzki? Czy jest początkiem życia ludzkiego? Powstaje on bowiem inaczej, niż dzieje się to po połączeniu plemnika z komórką jajową. Znane są różne formy klonowania: naturalne klonowanie przez podział zarodka i powstanie bliźniąt jednojajowych, klonowanie przez podział blastocysty, izolację czy reagregację blastomerów, czy też omawiane wyżej klonowanie w wyniku usunięcia jądra z oocytu i przeniesienia do niego jądra komórki somatycznej.[14]
To właśnie odmienność tej ostatniej procedury klonowania wykorzystuje się do podważenia statusu moralnego klonu ludzkiego. Można bowiem twierdzić, że cała ta procedura to inżynieria komórkowa, a nie naturalne poczęcia życia. W ten sposób klon ludzki można zdegradować do komórek wśród innych komórek organizmu.
Tak więc status embrionu ludzkiego podważa się poprzez odwołanie się zarówno do sposobów jego wykorzystania, jak i do sposobów jego powstania. W pierwszym wypadku nie ma embrionu ludzkiego, gdyż mamy do czynienia z terapią, w drugim też go nie ma, bo mamy do czynienia tylko z inżynierią komórkową. Stanowisko to jest dziwne na gruncie samej embriologii, wyróżniającej przecież różne formy klonowania jako początku życia. Jest ono już wprost błędne przy rozróżnieniu klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego. Rozróżnieniu temu służyło przekonanie, że klon reprodukcyjny jest właśnie klonem zdolnym po wszczepieniu do rozwoju, że jest początkiem życia. Przekonanie takie zostało potwierdzone choćby przez sklonowanie i hodowlę owcy Dolly. Klon tzw. terapeutyczny nie różni się od reprodukcyjnego pod względem metody powstania, nie powinien się więc różnić w swym statusie biologicznym i etycznym. Nie można więc, nawet dla szczytnych celów naukowych i terapeutycznych, wprowadzać sofistycznych argumentów i podważać statusu etycznego klonu ludzkiego.
"Spór sprowadza się do kolizji dwóch wartości: życie ludzkie czy użyteczność? Godność ludzka czy użyteczność? A przez użyteczność rozumiem w tym wypadku - stwierdza Zbigniew Szawarski - postęp naukowy w medycynie i biotechnologii, rewelacyjne wręcz metody leczenia różnego rodzaju chorób, zwłaszcza chorób degeneracyjnych, ale nie tylko".[15] W imię tej użyteczności embrion ludzki przegrywa z osobami dorosłymi. Przyznaje mu się prawa stopniowo, wraz z dalszymi etapami jego rozwoju. "Jeśli przyjąć tę argumentację - zauważa Andrzej Szostek - to należałoby uznać, że także wśród ludzi urodzonych wartość życia i prawo do życia poszczególnych jednostek będzie proporcjonalna do stopnia aktualizacji człowieczeństwa. Dziecko będzie miało nieco inne prawo (mniejsze) niż człowiek dorosły, chory nieco inne niż człowiek zdrowy, starszy i już bardzo przywiędły jeszcze mniejsze nawet niż dziecko, bo nawet nie jest potencjalnie rozwijającym się człowiekiem".[16]
Etyczną obronę statusu początku życia ludzkiego spotykamy nie tylko w twierdzeniach etyków, ale ze strony różnych autorytetów naukowych i religijnych. "Klonowanie embrionów, dokonywane w celach biomedycznych bądź z zamiarem wyprodukowania komórek macierzystych - mówił arcybiskup Renato Raffaele Martino w nowojorskiej siedzibie ONZ - jest pogwałceniem godności i integralności osoby ludzkiej. Klonowanie ludzkiego embrionu z myślą o jego uśmierceniu mogłoby doprowadzić do instytucjonalizacji celowego i systematycznego niszczenia powstającego życia ludzkiego w imię nieznanego "dobra" w postaci potencjalnej terapii bądź odkryć naukowych. Taka wizja jest nie do przyjęcia dla większości ludzi, także tych, którzy zdecydowanie opowiadają się za rozwojem nauki i medycyny. Ponieważ klonowanie embrionów oznacza stworzenie nowej istoty ludzkiej, którą pozbawia się możliwości rozwijania cech prawdziwie ludzkich w przyszłości, a zamiast tego poświęca się ją celom naukowym i skazuje na pewną śmierć, trzeba stwierdzić, że procesu tego nie można usprawiedliwiać niesieniem pomocy innym ludziom. Klonowanie embrionów jest pogwałceniem fundamentalnych praw człowieka".[17] Dokument w tej sprawie Papieskiej Akademii Pro Vita stwierdza: "Pobranie wewnętrznej masy komórkowej blastocysty, które ludzki embrion ciężko i nieodwracalnie uszkadza przez to, że przerywa jego rozwój, jest działaniem ciężko niemoralnym i dlatego całkowicie niedopuszczalnym".[18]
Dyskusja o statusie ontycznym, moralnym oraz prawnym embrionu ludzkiego musi się ciągle ożywiać, zwłaszcza w sytuacji coraz to nowych odkryć medycznych, ponieważ od niej dziś zależy, jaki humanizm zbudujemy; humanizm szanujący życie wszystkich czy tylko niektórych? Humanizm, który uprzedmiotowi i skomercjalizuje życie ludzkie, czy humanizm, który będzie je chronił od początku?
Technizacja życia ludzkiego i równia pochyła
Przeniesienie początku życia ludzkiego do laboratoriów przyczyniło się do przedmiotowego jego traktowania. Łatwiej jest uprzedmiotowić embrion ludzki niż uprzedmiotowić dorosłego człowieka. Inaczej bowiem ich spostrzegamy i inaczej bronią oni swej podmiotowości. W przypadku zygoty czy blastocysty mamy do czynienia z mikroorganizmem.[19] Na podstawie obserwacji w laboratorium trudno go potraktować jak podmiot, któremu przysługuje podobny szacunek, jakiego wymaga od nas człowiek dorosły. Zygota ludzka w laboratorium, której początek dała procedura zapłodnienia in vitro, czy też klonowanie, z pozycji obserwacji naukowej może być łatwo traktowana tylko jako biologiczny materiał laboratoryjny do celów naukowych, technicznych i komercyjnych. W badaniach naukowych w laboratoriach nie ma podejścia podmiotowego, w którym się dostrzega, że oto mamy do czynienia nie tylko z czymś, ale z kimś, z istotą ludzką, która mimo swoich mikrorozmiarów wkracza na swoją drogę życia i tym samym zyskuje szacunek i prawa należne rodzinie ludzkiej. Ze względu na ten mikrowymiar zniszczenie embrionów w pierwszych stadiach rozwoju w laboratoriach wydaje się zwykłą czynnością techniczną, usunięciem zbędnych przedmiotów, posprzątaniem przed następnym badaniem. Może się wydawać, że czynność ta nie podlega kwalifikacji etycznej, tak jak jej podlega zabicie embrionu w dalszych stadiach jego rozwoju lub zabicie urodzonego dziecka.
Do przełamania oporów etycznych przy niszczeniu embrionów ludzkich dla tzw. dobra nauki i ludzkości przyczynia się też propaganda sukcesów medycyny, która wzmacnia mentalność utylitarystyczną. Dzieje się tak przy propagowaniu możliwości wykorzystania embrionalnych komórek macierzystych. Miesza się tu przypuszczenia z fantazjami. W popularyzacji badań nie opisuje się całej skomplikowanej medycznie i etycznie sytuacji, niepowodzeń, niebezpieczeństw, czy też rzeczywistych małych kroków w terapii, lecz raczej przeważa retoryka o "cudownym leku na wszystko". Łatwe i entuzjastyczne obietnice leczenia prawie wszystkich chorób, regeneracji wszystkich narządów, laboratoryjnej hodowli tkanek i narządów do przeszczepów, oddziałują na świadomość milionów ludzi, zdobywając ich przychylność dla utylitarnego traktowania początku życia ludzkiego. Milcząco zaczyna funkcjonować przekonanie, że jest to zło konieczne, że dobry cel uświęca złe środki.
Propaganda sukcesu, nieuchronności postępu na skróty, toruje drogę biotechnologii prenatalnej. "Jak wyglądają na tym tle - pyta jeden z bioetyków - uczeni biorący udział w tym wyścigu, w którym oprócz żądzy wiedzy i żądzy sławy coraz większą rolę odgrywa żądza pieniędzy, która rychło wysunąć się może na plan pierwszy?"[20]
Powstaje pytanie, czy zsuwamy się po równi pochyłej od uprzedmiotowienia istoty ludzkiej w technikach in vitro, po nihilizację podmiotu ludzkiego w technikach klonowania, jego komercjalizację oraz ingerencję i manipulację genetyczną naturą człowieka?[21]
(Od Redakcji: Niniejszy artykuł jest oparty na wcześniejszej publikacji Autora w "Bioetycznych Zeszytach Pediatrii" Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii [2003-2004; 1: 86-97])
Przypisy
1. Korohoda W.: Inżynieria komórkowa i tkankowa na początku XXI wieku - nowe nadzieje i nowe zagrożenia. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2002; 5: 109-123, 114
2. Pojda Z.: Kliniczne zastosowania komórek macierzystych - stan obecny i perspektywy: nowotwory. J. Oncol., 2002; 52: 145-150
3. Morciniec P.: Ocalić (obraz) człowieka: istota dyskusji o komórkach macierzystych. W: Ocalić cywilizacje - ocalić ludzkie życie. Kraków, 2002: 119-129, 124; Zalewski Z.: Czy istnieją granice postępu w badaniach naukowych w medycynie?: spór o komórki macierzyste. Sztuka Leczenia, 2002; 8: 47-52, 48
4. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
5. Tamże: 147
6. Tamże s. 147-148. Zob. Marszałek M.T.: Komórki macierzyste wątroby i trzustki u zwierząt i człowieka. Postępy Biol. Komórki, 1999; 26: 135-157, 159-179; Majka M., Michałowska A., Ratajczak M.Z.: Próba izolacji ludzkich komórek macierzystych mięśni szkieletowych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 17-24
7. Kucia M., Majka M., Ratajczak M.Z.: Plastyczność nieembrionalnych komórek macierzystych: fakt czy artefakt? Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 3-16
8. Pojda Z.: dz. cyt.: 147. Zob. Pojda Z., Machaj E.K., Gajkowska A., Ołdak T., Jastrzewska M.: Badanie potencjalnej przydatności klinicznej komórek macierzystych uzyskiwanych z krwi pępowinowej. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 127-138; Wiktor-Jędrzejczak W., Urbanowska E., Rokicka M. i wsp.: Wstępna ocena możliwości wykorzystania kriotwórczych komórek macierzystych pozyskanych z różnych dawców krwi pępowinowej do jednoczesnego przeszczepiania u biorców dorosłych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 139-147
9. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
10. Zob. opis pierwszego sklonowania embrionu ludzkiego z 13.X. 2001. Cibelli J.B., Lanza R.P., West M.D.: Pierwszy klon. Świat Nauki, 2002; styczeń: 29-37. O tym, że próba ta była nieudana, piszą sami twórcy eksperymentu na s. 30: "Niestety, tylko jeden z zarodków doszedł do stadium sześciu komórek, po czym przestał się dzielić".
11. Korohoda W.: dz. cyt.: 115. Zob. tenże: Biologia i inżynieria komórkowa na przełomie wieków. Kosmos. Probl. Nauk Biol., 2000; 49: 403-412; tenże: Czy inżynieria komórkowa stanowi zagrożenie. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2000; 3: 7-18
12. Tamże: 113
13. Zob. Biesaga T.: Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego. Med. Prakt., 2004; 7-8: 28-31
14. Modliński J.A., Karasiewicz J.: Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość. W: Chyrowicz B., red.: Klonowanie człowieka. Lublin, 1999: 23-92
15. Komórki macierzyste - życie za życie? Debata w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji 15 XII 2003, http://kbn.icm.edu.pl/komorki_macierzyste/20040217.html, s. 1-31
16. Tamże
17. Martino R.R.: W sprawie całkowitego zakazu klonowania człowieka (wystąpienie w nowojorskiej siedzibie ONZ, 23 IX 2002). L'Osservatore Romano, 2002; 12: 38-40. www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/media/osservatore/
18. Pontifical Academy for Life: Declaration on the production and the scientific and therapeutic use of human embryonic stem cells. Vatican City, 2000, rozdz. Ethical problems nr 3; www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/acdlife/index.htm
19. Karasiewicz J., Modliński J.: Komórki macierzyste ssaków: potencjalne źródło zróżnicowanych komórek do transplantacji. Postępy Biol. Komórki, 2001; 28: 219-242, 220
20. Zalewski Z.: dz. cyt.: 51
21. Zob. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko: argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej genetyki. Lublin, 2000: 307 i nn.
Komentarz
Obecnie stosowane techniki klonowania pozwalają otrzymywać żywotne i rozwijające się zarodki z komórek jajowych pozbawionych własnego materiału genetycznego (enukleowanych), które w żargonie technicznym nazywane są ooplazmą (rys. I).
 
Rys. I. Technika klonowania zwierząt z zastosowaniem transferu jądra komórki somatycznej. Zarodek, identyczny w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą komórki somatycznej, może być wykorzystany jako źródło komórek macierzystych (rysunki - Jacek Zieliński, Medycyna Praktyczna).
Po wprowadzeniu do niej jądra komórki innego osobnika - a jądro takie może pochodzić nie tylko z komórki innego zarodka, ale także ze specjalnie przygotowanych komórek somatycznych - następuje przeprogramowanie przeniesionego jądra, a powstała chimera zaczyna się dzielić i przekształca w zarodek wykazujący właściwości totipotencjalne lub przynajmniej pluripotencjalne. Tak uzyskane komórki są identyczne w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą jądra komórki somatycznej; po ich przeszczepieniu nie występuje zjawisko odrzucania.
Nazwanie zarodka sklonowanego techniką transferu jądra chimerą jest uzasadnione współistnieniem w jego komórkach mitochondriów zarówno dawcy, jak i biorcy. Analiza mitochondrialnego DNA sklonowanych przy użyciu tej techniki ssaków wykazała, że w organizmie dorosłym wiele ważnych narządów, takich jak mózg i wątroba, uzyskuje zdecydowaną przewagę liczebną mitochondriów dawcy.[1] U kopytnych, których łożysko jest zbudowane z większej liczby warstw niż u człowieka, mogą się dodatkowo pojawić w zarodku mitochondria pochodzące z organizmu ciężarnej, do którego zarodek implantowano.[2] Białka kodowane przez genom mitochondriów nie wykazują ekspresji na powierzchni komórek, nie powodują zatem odpowiedzi odpornościowej.
Negatywna ocena etyczna klonowania embrionów ludzkich jest związana z ich potencjałem rozwojowym umożliwiającym wykształcenie kompletnego organizmu. Niemożliwe jest dokonanie rozgraniczenia między zarodkiem uzyskanym techniką transferu jądra komórki somatycznej a zapłodnieniem in vitro lub naturalnym zapłodnieniem komórki jajowej. Bez względu na potrzeby i okoliczności poczęcia wszystkie one charakteryzują się - jakkolwiek z różnym prawdopodobieństwem - rozwojem prowadzącym do urodzenia się dziecka.
Biologicznym punktem krytycznym powodującym negatywną ocenę etyczną klonowania jest wykorzystanie komórki jajowej, a dokładnie ooplazmy. Jest ona źródłem informacji zdolnym zmusić materiał genetyczny wprowadzonego do niej jądra komórkowego do rozwoju wbrew jego somatycznemu programowi. Skład tego eliksiru życia nie jest w pełni poznany, a nowe odkrycia molekularne, na przykład małych interferujących cząsteczek RNA, które dynamicznie regulują ekspresję genów, dołączą zapewne do poznanych już mechanizmów metylacji DNA i acetylacji histonów. Za nadrzędny mechanizm przeprogramowania komórek uważa się procesy demetylacji i remetylacji DNA, jednak wpływy epigenetyczne obejmują też przywrócenie długości telomerów i reorganizację histonów.[3]
Jajniki podczas życia kobiety uwalniają około 400 komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia, jednakże 99,99% spośród około 7 milionów oocytów obecnych w jajnikach płodu obumiera w wyniku apoptozy, większość jeszcze przed urodzeniem. Problem pozyskiwania komórek jajowych kobiety do procedury transferu jądra ostatecznie może znaleźć rozwiązanie komercyjne, nieobojętne dla zdrowia dawczyni, ze względu na konieczność hormonalnej stymulacji jajeczkowania.
Współcześnie podejmowane i propagowane z entuzjazmem techniki pozyskiwania komórek macierzystych człowieka korzystają ze zdobyczy w dziedzinie biologii rozrodu zwierząt. Warto bliżej przyjrzeć się sporym już doświadczeniom zdobytym przy klonowaniu zwierząt gospodarskich. Odsetek odległych niepowodzeń w technice transferu jądra komórki somatycznej jest nadal duży. U tak uzyskanego bydła zwraca uwagę na przykład duża częstość występowania śmierci okołoporodowej spowodowanej wadami wrodzonymi serca i płuc,[4] a podczas kilkuletniej obserwacji nawet u 80% zwierząt rozwija się nadciśnienie płucne i kardiomiopatia zastoinowa.[5] Argument ten wykorzystuje się w dyskusji przeciwko klonowaniu reprodukcyjnemu, lecz za klonowaniem terapeutycznym, co zastanawia wobec planów użycia komórek macierzystych w leczeniu niewydolności serca u człowieka.
Chimeryzm spowodowany techniką transferu jądra komórki somatycznej wyklucza skuteczność leczenia chorób mitochondrialnych u dawcy, gdyż jego własna populacja tych organelli przeważałaby w tkankach krytycznych dla choroby, mimo ich repopulacji komórkami macierzystymi. W terapii innych chorób heteroplazmia, czyli obecność mitochondriów różnego pochodzenia, nie powinna jednak stanowić przeszkody.
Przeszczepianie narządów i tkanek, jako metoda leczenia, nie budzi kontrowersji etycznych, a od pierwszego przeszczepu serca upłynęło już 37 lat. Nadal jednak pojawiają się problemy podczas dyskusji dotyczącej źródeł, z których można pozyskać te deficytowe środki terapeutyczne. Powszechnie akceptowane jest stanowisko, że dawcą może być osoba zdolna do świadomej zgody na pobranie narządu, jeśli nie spowoduje to trwałego uszczerbku jej zdrowia, jak również osoba zmarła, jeśli uprzednio nie wyraziła zastrzeżeń osobiście lub wolą rodziny. Oddziały intensywnej terapii aktywnie zgłaszają dawców spośród swoich pacjentów wykazujących objawy śmierci pnia mózgu. Nie ma natomiast powszechnej akceptacji dla pobierania narządów od skazańca po wykonaniu na nim wyroku śmierci.
Pozyskane w dostatecznie dużej liczbie odmłodzone i zgodne tkankowo komórki macierzyste - obecnie taką możliwość daje tylko transfer jądra komórki somatycznej - wykazują szereg właściwości będących do niedawna marzeniem medycyny eksperymentalnej (rys. II).
 
Rys. II. Totipotencjalne ludzkie komórki macierzyste pozyskane techniką transferu jądra komórki somatycznej (A) lub zapłodnienia in vitro (B), a następnie hodowli komórek zarodka (C). Możliwe jest też przeprogramowanie multipotencjalnych komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej lub ze szpiku; w hodowli komórkowej (D) udaje się odtworzyć ich właściwości pluripotencjalne. Komórki macierzyste są wykorzystywane do: transplantacji, terapii genowej, badań przesiewowych i toksykologicznych leków, tworzenia modeli chorób człowieka, badań nad rozwojem zarodkowym, karcynogenezą i różnicowaniem oraz w badaniach genomowych i ekspresji genów. Wśród tkanek otrzymanych z komórek macierzystych są: neurony, komórki skóry, kardiomiocyty, komórki mięśni szkieletowych, trzuski, tarczycy i płuc.
O możliwości regeneracji mięśnia sercowego uszkodzonego przez zawał z użyciem komórek macierzystych pochodzących ze szpiku u myszy donosił już w 2001 roku zespół Piero Anversy z New York Medical College (pisałem już o tym na łamach "Medycyny Praktycznej" [5/2001, s. 186]).[6] Przez następne lata nie powiodły się próby powtórzenia jego eksperymentów, a u ludzi, którym podawano ich własne szpikowe komórki macierzyste poprawa hemodynamicznej czynności serca była znikomo mała i wyniosła po 6 miesiącach zaledwie 6%.[7] Tym większe nadzieje budzą próby leczenia zarodkowymi komórkami macierzystymi, które poza kardiomiocytami i układem przewodzącym odtworzyły, w modelu mysim, w pełni funkcjonalne krążenie wieńcowe.[8]
Do uznanych zastosowań komórek macierzystych zaliczają się przeszczepy komórek hemopoetycznych. Dobre wyniki dotyczą przeszczepów allogenicznych zarówno komórek macierzystych z krwi obwodowej od dawców stymulowanych filgrastimem (G-CSF), jak i komórek macierzystych krwi pępowinowej.[9,10]
Do eksperymentalnie testowanych zastosowań terapii komórkami macierzystymi w neurologii należy leczenie choroby Parkinsona, stwardnienia bocznego zanikowego, wrodzonych miopatii oraz poprzecznych uszkodzeń rdzenia. W cukrzycy próbuje się odtworzyć aparat wysepkowy trzustki; analogiczne zastosowanie komórki macierzyste mogą znaleźć w leczeniu wielu endokrynopatii.
Obecnie rysują się szanse rozwiązania problemu pozyskiwania dostatecznej liczby komórek macierzystych bez negatywnej oceny etycznej takiego postępowania. Metoda transferu jądra komórki somatycznej do ooplazmy innego gatunku, choć uwieńczona umiarkowanym sukcesem w tak egzotycznych zestawieniach jak mysz i królik, czy królik i panda olbrzymia, w medycynie nie wywołała dotychczas zainteresowania. Wydaje się, że dopiero rezygnacja z ooplazmy spowodowałaby uwolnienie od zarzutu kreacji nowego istnienia. Klonowanie poprzez przeniesienie jądra komórki somatycznej do komórki somatycznej dotychczas u ssaków nie było badane. Inną możliwością, testowaną już od kilku lat, jest fuzja komórki dawcy i komórki macierzystej in vitro, przy umiejętnym przygotowaniu tej ostatniej (np. przez napromienianie jej jądra) pozwalająca podmienić materiał genetyczny na pochodzący od dawcy. Skuteczność takiej fuzji komórkowej wykazywana była wielokrotnie przy podaniu komórek macierzystych bezpośrednio do organizmu biorcy.[11] Rozwiązaniem ostatecznym będzie jednak poznanie mechanizmów molekularnych, które działając poprzez zawarte w cytoplazmie cząsteczki skłaniają komórkę do odmłodzenia lub transdyferencjacji jej fenotypu. Wtedy też może się okazać, że procedura klonowania jest zbędna, bo zabieg dostarczenia tych cząsteczek wykonany będzie bezpośrednio w organizmie chorego.
dr hab. med. Marek Sanak
Zakład Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej
II Katedry Chorób Wewnętrznych CM UJ w Krakowie
Słowniczek
•  komórki macierzyste
- totipotencjalne - zdolne do wykształcenia całego organizmu, np. zygota, blastula do stadium kilku blastomerów
- pluripotencjalne - zdolne do różnicowania się w kierunku dowolnego z trzech listków zarodkowych - ektodermy, mezodermy lub endodermy
- multipotencjalne - zdolne do różnicowania w kierunku różnych dojrzałych komórek w obrębie tego samego listka zarodkowego, np. komórki macierzyste szpiku lub krwi pępowinowej
- unipotencjalne - odwarzające tylko jeden rodzaj komórek dojrzałych, np. komórki warstwy ziarnistej naskórka regenerujące keratynocyty
•  ooplazma - niezapłodniona komórka jajowa pozbawiona własnego jądra komórkowego - enukleowana (nazwa oryginalnie stosowana dla wewnątrzkomórkowej macierzy oocytu).
•  wczesne stadia rozwoju zarodka człowieka
- zapłodnienie - rozpoczyna się penetracją plemnika do komórki jajowej, trwa około 24 godzin, po 11 godzinach zostaje wydalone drugie ciałko kierunkowe, zawierające niepotrzebny komplet chromosomów matczynych; połączenie materiału genetycznego (przedjądrzy) oocytu i plemnika tworzy zygotę
- zygota dzieli się co około 20 godzin, powstałe komórki blastuli nazywa się blastomerami, stadium 16 blastomerów to morula, która opuszcza jajowód i przekształca się w 4. dobie w blastocystę
- blastocysta jest zbudowana z trofoblastu - warstwy płaskich komórek otaczających jamę, wewnętrzna grupa komórek blastocysty to embrioblast; blastocysta w 5. lub 6. dobie zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy
•  chimera - organizm będący mozaiką komórek różniących się cechami genetycznymi (idiotypowymi); mogą być to cechy genetyczne determinowane przez jądro komórki (genotyp) lub przez pozajądrowy materiał genetyczny (plazmotyp)
•  DNA mitochondrialny - liczący nieco ponad 16000 par zasad kolisty chromosom znajdujący się w mitochondrium, replikuje się i dziedziczy niezależnie od jądra komórki
•  małe interferujące cząsteczki RNA (siRNA) - kodowane genomowo krótkie (22 pary zasad) odcinki RNA, komplementarne do transkryptów innych genów; po przyłączeniu się do nich powodują szybką enzymatyczną degradację transkryptów, przez co zmniejszają ich ekspresję niezależnie od tempa transkrypcji; są odpowiedzialne za bogactwo kolorystyczne kwiatów u roślin, u człowieka dopiero poznane
•  klonowanie - technika sztucznego rozrodu pozwalająca uzyskać potomny organizm o identycznym genomie; bliźnięta monozygotyczne są naturalnymi klonami powstałymi przez podział blastuli. Transfer jądra komórki somatycznej jest techniką klonowania reprodukcyjnego zwierząt kopytnych. Technika ta umożliwia uzyskanie zarodkowych komórek macierzystych zgodnych tkankowo z dawcą komórki somatycznej i nazywana jest klonowaniem somatycznym. Klonowanie wymaga dawcy komórki jajowej, a klonowanie reprodukcyjne biorcy - matki zastępczej.
•  transdyferencjacja - przeprogramowanie komórki, aby zdolna była różnicować się w kierunku innej linii komórkowej
•  fuzja jądra lub komórek - proces pozwalający na połączenie błon jądrowych lub komórkowych różnych komórek. Fuzja zachodzi pod wpływem silnego pola elektrycznego (elektroporacja), czynników chemicznych lub wirusowych (np. wirus Sendai).
•  czynniki epigenetyczne - zawarte w cytoplazmie cząsteczki białek enzymatycznych, histonów i RNA, które zmieniają ekspresję genów przez metylację lub demetylację cytozyny, acetylację lub deacetylację histonów, degradację mRNA; odtwarzają długość telomerów
Piśmiennictwo
1. Inoue K., Ogonuki N., Yamamoto Y. i wsp.: Tissue-specific distribution of donor mitochondrial DNA in cloned mice produced by somatic cell nuclear transfer. Genesis, 2004; 39: 79-83
2. Hiendleder S., Bebbere D., Zakhartchenko V. i wsp.: Maternal-fetal transplacental leakage of mitochondrial DNA in bovine nuclear transfer pregnancies: potential implications for offspring and recipients. Cloning Stem Cells, 2004; 6: 150-156
3. Rideout W.M. 3rd, Eggan K., Jaenisch R.: Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome. Science, 2001; 293: 1093-1098
4. Li S., Li Y., Du W. i wsp.: Aberrant gene expression in cloned bovine of neonatal death. Biol. Reprod., 2004; DOI: 10.1095/biolreprod.104.029462
5. Hill J.R., Roussel A.J., Cibelli J.B. i wsp.: Clinical and pathologic features of cloned transgenic calves and fetuses (13 case studies). Theriogenology, 1999; 51: 1451-1465
6. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S i wsp.: Bone marrow cells regenerate infarcted myocardium. Nature, 2001; 410: 701-705
7. Wollert K.C., Meyer G.P., Lotz J. i wsp.: Intracoronary autologous bone-marrow cell transfer after myocardial infarction: the BOOST randomised controlled clinical trial. Lancet, 2004; 364: 141-148
8. Lanza R., Moore M.A.S., Wakayama T. i wsp.: Regeneration of the infarcted heart with stem cells derived by nuclear transplantation. Circ. Res. 2004; 94: 820-827
9. Jacobsohn D.A., Duerst R., Tse W., Kletzel M.: Reduced intensity haemopoietic stem-cell transplantation for treatment of non-malignant diseases in children. Lancet, 2004; 364: 156-162
10. Coher Y., Nagler A.: Umbilical cord blood transplantation - how, when and for whom. Blood Rev., 2004; 18: 167-179
11. Willenbring H., Bailey A.S., Foster M. i wsp.: Myelomonocytic cells are sufficient for therapeutic cell fusion in liver. Nat. Med., 2004; 10: 744-748

 

 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły