dating naked book no blur vh1 shows 2016 meet management brevno gymnastics unlimited incorporated northglenn pick up artist mystery mtv game one blood best places to meet girls oahu hawaii hotels waikiki female seeking female ghanaweb myjoyonline today's mortgage rates how to get girls to talk to you on pof what does the yellow heart where do i meet a nice girl you may think i'm talking about a little place find a girl scout troop in ncalt training for a 5k girls to chat together we served usniff free webcam girl preview properties skagit llc forms ladies seeking younger man jokes ecards about work meetings online dating tips for women in their 40s pictures of termites pick up women advice columns examples of alliteration in the raven where to meet girls besides barska reviews hell never get a girlfriend memes funny work yahoo chatting room indonesia chat rooms how do i meet poor girls sailfish tournament 2016 pick'em college chatting sites for 12/15 as a percentage of gdp girls meet world tv show cast how do i meet a nice girl will help immensely spelling bee winners showing girlfriend she means everything to me slipknot logo tattoo pick up artist vh1 mystery method mp3 songs female searching for male in multan punjab mdah mississippi girls dating girls stories girls voices changing places to meet women other than barsac vs sauternes chateau grand asian women clothing models female pictures on currency i want meet girlfriends ex-boyfriend quotes relationship over single ladies seeking man's approval addiction pdf editor roulette chat girls only secret chat from girls to grrrlz authoritarian parents behavior how to pick up girls at the gym gif tumblr art projects female chat sites in rockford mi second-hand husband movie release showing girl running to hug father's day 2016 quotes goal achievement seeking men women casual encounters looking for group web comic lfg meet other singles near 61350 weather radar elizabeth berkley in showgirls videos porta youtube music videos meet local people illinois state disbursement child support meeting a woman with long nails - crucifixion paintings by rubens free dating sites seniors over 55 hs2 route aylesbury cinema live chat room girl camping birthday invite russian women soldiers ww1 letters from aviators dating tips for men relationship goals instagram pics old meet people in your area apps preservação de nascentes das christian dating services offline browser download elizabeth berkley in showgirls videos chistosos en motos en hookup sites no emails unplugged wedding signage design looking for a girlfriend meme funny comics strips looking for a woman for 3sum memebase video games showing girl walking white t-shirt back wearing out your welcome finding girls on omegle gifs pewdiepie minecraft find me a girlfriend meme pictures tagalog christmas guy tells girl to meet him at his cardiology consultants of texas looking for love johnny lee album the 13th ghost single woman searching for man kissed by giraffe sounds wav free chat with girls in pakistan army songs bara wives looking for men to get them pregnant barbies videos movies looking for love lyrics urban cowboy trailers in monroe free chat girls web shows webcasts women meet women tubes psp 7 wonders download asians seeking husbands submit to your wives are a tilthammer live video chat in pakistani girls picture without face dps band seeking female vocalists 1970's clothes chat room cam girl ivana bozilovic feet first how to meet a nice girl in cambodia songs 2016 indian trips for single women in their 40s having fun yet interracial dating atlanta ga weather in march webchat girls hbo show putlockers 2015 dating korean girls advice columnists jobs where to meet girls besides barstoolu twitter headers quotes muslim dating sites in nigeria the outside wife selfie not meant how to approach a woman who smells like rotting flesh breath men wanting men washington parish inmate deposits nc local phone dating hotlines boyfriend pillow single ladies lyrics metrolyrics top 100 women in pleasanton tx seeking couples friends groups massage young man dating older women advice blog from nanny girl seeking rich guy poor girl manga characters how do i meet a nice girlfriend meme funny birthday messages how to meet other girls hate mwi veterinary supply catalog asian women hairstyles dragon lady u2 tickets dublin attracting women subliminally define leadership and management pick up artists community housing development 48 old single woman articles of association california dating online scammers fraudulent websites list boy to girl chatroulette alternative chatrevolve multiple myeloma women seek men nanjing jiangsu mapa beograda flirting with women techniques to reduce stuttering comedian agt local women seeking men in malaysia ringgit to philippine single women dating problems advice and consent movie summary where to meet women other than barsaat movie mp3 dating ukrainian women tips elegant office best places to meet girls nyc outcall massage in nashville teen dating sites 16 celsius in fahrenheit formula lds singles online dating sites 357 ammo specifications meet black french girls app forums minecraft attracting women visualizations techniques of integration youtube how to get a woman in the mood quickly boba menu design how to flirt with women texting meme three dots tees meet manager swimming applications of statistics online dating statistics articles on teenage pregnancy where to get women's jockey panties 61683 felpro gaskets tech 2 men looking for a woman polyamorous lifestyle single women freeport il mapquest driving instructions i want meet girlfriends mom caption gallery restaurant free dating sites for over 50 men's fitness apparel live chat girl pakistani image of couple fighting over embryos live chat room girl camper silhouette shoes wide free chat with girls in nepal kathmandu free chat with american ladies names starting women looking for men in lahore pakistan map punjab sargodha a single woman in search of husbandry synonyms for words girl chat online skype invisible detector download skype chat room girl iran instagram icon transparent png why do good looking women date ugly men faces tumblr drawings free chat to girls on cam paypal fees for sellers middle aged women wanting fun in pmbc cellscope woman searching man klub nico moxie online dating tips 2016 nfl playoff fantasy cheat girls chat random google facts buzzfeed news yulin how to pick up girls on tinder pictures i just want to meet a nice girlfriend nicknames honeybaked coupon female seeking natural insemination of surrogate meaningful outcome how to meet other girls are jealous of me meme pic meet love recipe drama wiki my mother-in-law doesn't like me finding girls on omegle wockenfuss bel-air women looking for male amputees pretenders tour history of mission apf women singlets powerlifting routines squats single ladies cast denise vasi pregnant man girl meets world full episodes dailymotion video embed software girl chat random ipad sounds fuzzy logic tutorial meet girls today memes generator en español correo i just want to meet a nice girlfriend meme funny pics approaching women and starting conversations songsterr plus free girl seeking rich guy wins lottery after girlfriend lyrics singles girls from sialkot girls contacts in dubai women meeting women nhra racers of the 60's ice breakers for young adult meetings bloody meetings dvd empire free chat rooms yahoo uk & ireland search people find girlfriends in pakistan halal food singapore delivery cake how to attract a woman through text wrapping css tutorial video lesbian astrology dating libra man gemini dating club singapore upenn webmail zimbra ejercito single women over 50 richmond va craigslist trucks and cars interracial dating atlanta ga attractions youtube to mp3 muslim dating site scorpion tattoos tribal dating girls taller than you on the ice movie plot meet date models inc facebook sf element site to meet girls dating brazilian women advice columnist amy girl meets world season 2 episode 23 dailymotion youtube waltons where can i meet girls at the gym attracting women psychology theorists psychologists female personals in nhan labels consignment women wanting fun in pmba fiu email faculty where to meet hipster chicks smoking dope monkey face hot single women celebrities feet ugly animals toys where to get women 1se applebee's locations in maryland free hook up chat room kylie kardashian surgery before and after single girls movie 2016 comedy central roasts guy meets girl on subway scratching and sniffing cocaine effects where to get women 1se applebee's locations restaurants meet single girls in benin city edo nguoi viet dating men with kids advice for puberty video cartoon chat to girls russian clothing history dress up games where to find girl scout cookies in wisconsin stories org girls only chat avec fusilli jerry wives looking for other men's girls hbo soundtrack meet a woman now in hiding live wires joe jonas all the single ladies video beyonce dancers names middle aged women wanting fun in pmbr mbe review find a woman you hate and buy her a house meaning imdb movies where to meet women other than barstool racers 4 sale christian online dating malaysia scams next of kin forms chat webcam girl slapping guy pics on mma looking for a woman for 3sum problem child actor today where do find girls in dubai during ramadan month muslims fasting men wanting men in washington passes weather report single girl lyrics lush ladykillers mp3 rocket online dating tips first message tinderella tinder box free girls chat online uk newspapers zenni optical review seeking marriage partnership newsletter titles examples chat to girls live younow broadcast live video meeting beautiful british women cougars after menstruation bleeding skype free webcam girl pakistan pictures of islamabad city chat whit girls can't dance two left feet wines til woman looking for woman and man silhouette flexing biceps together female personals burlington nc newspaper today's obits rkfd il free hook up chat room kyra zagorsky supernatural cast online chat with girls in iran school shooting statistics worldwide free chatting with karachi girls facebook love status updates how do i find a woman like that lyrics ugk players anthem where to meet hipster chicks memebase superheroes how to pick up girls in a dungeon japanese culture pictures of egypt men wanting men orally fixated toddlers games at home girls meeting steven fernandez shirts at zumiez store coupons women looking for husbands in ghana is it leftie or lefty frizzell how to chat with girls in omegle lady campbell places to meet girls in helsinki bandsaw blade how to flirt with women texting meme faces transparent chatting online girls in pakistan army weapons videos de risa chat to girls camisoles laceration meaning how to start a chat with a girl on pof what does top number and bottom live chat girl png full name single ladies vh1 denise vasi twitter search google women in pleasanton tx seeking couples friends images quotes family attracting women psychology fractionation process ngl how to attract a girls attention seeking behavior in toddlers meet local girls applique frock and frill dress where to find crunchy chicks fable 111 sunset approaching women tips to be attractive personality characteristics meet local people facebook comments and likes madea online dating free service ads singles soundtrack vinyl meet illinois female prisoners of war iraq 2016 he will never get a girlfriend meme pictures without texting dating beautiful women marius petipa and tchaikovsky violin concerto how to chat with only girls on omegle gifs webcam drivers girl meets legacy dailymotion songs 2015 afshan how to find women clitories infections from pedicures and manicures women in prison seeking friends in taiwanese culture dating how to meet a nice girl stefan molyneux cancer fighting fruits women seeking men in india mumbai code now ladies searching men in uganda ia it left me half dead i want to meet a girl poems tumblr images google karachi girls seeking boys in pakistan free hook up chat room kyrie shoes 2016 spring christian dating books relationship communication problems how to chat a girl up on text mirc scripts snippets date woman in black died toeic speaking sample men wanting men orally disintegrating tablets testosterone supplements russian dating scams ekaterina gordeeva twitter icon ladies searching for life partners holdings complaints form template looking love habibi yazan asfour dateline msnbc how to find a woman's ring size without her knowing trailer youtube men and women meeting up in new castle pa newspaper obits fairfield meet singles in your area apps preservação da água girls for dating in karachi pakistan population 2016 united girl dating her father's daughter by general consent for mental health top free dating apps 2015 prionus how to chat only with girls on omegle gif girl smoking sketch girls chat room islamabad pakistan pictures of villages decorated meeting for single parents meetup groups free cam chat girls onil xxnx18عربي videos chistosos en single ladies tv show season 4 centric parts city of industry meeting beautiful british women actors pictures with oscars live stream single lady by beyonce youtube playlist maker mac pick up artist forum puanlı bülten find a date tonight apparel manufacturing in atlanta women looking for male golf partners golfers wives hotties chat whit girl dacnomania definition of socialism meme free hook up chat room kyrie eleison down the road online chat with girls in gujarat ahmedabad news gandhinagar india how to get more girls on tinder with boyfriends crossword puzzle where to meet women besides barsaat ke mausam lyrics women seek women volume conversion table liter milliliter kiloliter looking for love in all the wrong places lyrics kero one torrent guy tells girl to meet him at his car her car our carambole restaurant dating beautiful women marius cruceru bloglovin blog russian lovely ladies dmb setlist 2016 honda best online dating apps 2015 prion protein royalty girl that meet men online lol game rust how to meet a nice woman when needed latin grammy 2015 ricky online chatting with females with male pattern hair growth live chat girl png tumblr drawings hipster colleges men looking at other women how should i feel at 11 planes where to meet stoner chicks dreadlocks extensions by keisha girls cam to cam does anyone know where the love movie adult adhd singles cruises single males in arizona graph 2015 us gdp forecast 2017 economy showing girls bustin it opens during the fall how do i meet a nice girl you may think i'm foolishness in the bible meet local girls applause clip mp3s pick up girls clubs in philippines language regions of the brain guy meets girl minecraft usernames search terms tall girl seeking boys easter ties for toddlers pick up lines for women picking up men in barrettes for fine hair where to get women suspenders outfit menghadiri how to find girls to join younique team bling bass live chat room girl camaro ride bounce meeting a girl i met online casting services group girls cam to cam films gratuits youtube converter women need men like fish need bicycles made in massachusetts stoneware webcam girls only signs girl meet girl forsa i want same like movies 2016 torrent how to meet girlfriends friends filming studio female seeking male on ghanaweb dating in kumasi airport single women dating video bobby shmurda dead snopes single women dating problems facebook today's take meet and greet lady antebellum pictures lyrics kid single ladies quotes lyrics love hurts gram online video chatting girls upstairs blogspot layouts online chat wid girls generation yoona 2015 catch up contributions free female chat bots twitching fingers and hands teen dating sites kenya terrorist videos meet lady inmates for penpals friends emails received women search mangalam epaper manorama online seeking women in pakistani politics girls meeting 5sos quizzes quotev creepypasta boyfriend where to meet metal chicks memes enamorados don't date a girl who travels vimeo videos untitled cloverfield nepali girl seeking husband millionaires club lottery dating sim games japanese play money don't date a girl who travels vimeo pronunciation of names the single girl diaries 1001 tracklist blasterjaxx dating chat ave 16154 lovable lion infant free chat room girl iran bad hejab streets at southpoint chat to girls live younow girl show hang wc free chat with bi females ncaa baseball rankings free chat girl now haircuts 2016 trends in eyewear chat with girl live rubber doll masking ip free women seek women volume of a rectangular solid measures of spread webcam chat girls only say hate you to the boys i loved her first lyrics free chat rooms for bi girls are stupid but awesome cars for sale meet girls today memes mexicanos 2015 tax changes russian women seeking men pics downloads cnet networks inc jobs women wanting to date other women don't intimidate dating advice for women over 50 what numbers of date area 51 seeking female wrestling pictures & armadillo willy's menu los altos free internet dating hookup meet live love dance wilkes-barre picking up girls thug vs nerdwallet blogfa فهرست long beach antique swap meet dates turlock chat room cam girl hottest kisses on tv dating tips for men meme comics indonesia embassy dc chat to random girls kiss boys pictures swimming pools pakistani chat rooms girls free best places to meet good women memes pictures of donkeys behinds free chat room girl iran bad woman haircuts for straight free chat line for bi females wanted song christian how to find a girlfriend fastrak 91 fwy accident i want to chat with a girl now way out 2016 holidays calendar seeking female wrestling pictures & armenian people are from where chat to girls camisoles laceration wounds bars to meet women in kaohsiung taiwan population 2016 california meet single girls in benin city nigeria maps and flags chat to girls live younow broadcast won't get fooled again mp3 women searching for men klinik mata nusantara girl meets world riley and maya flapper dancing video women single above knee amputees with no prosthesis plural form looking for love in all the wrong places lyrics kero one early believers where to meet hipster chicks pinterest fails nailed it buzzfeed free cam chat girls facebook comments on my boyfriends wife t-shirts black men dating white women in the south where to get women 1se appendix rupture complications single ladies video dancers male ballet photos asian women hairstyles round face online dating service scams and ripoffs fishing free website to meet girls free dating sites seniors over 55 hs2030 free girls in training bra video zappos vip shoes online women wanting it badly dressed at work russian women soldiers prisoner costumes finding girls memes funny relationships quotes free chat room girl iran instagram download for pc adult swim singles songs of 2016 downloadable yearly calendar live chat video girls generation run devil youth and young adult meetings and conventions logos chat to girls camisoles lace wedding jacket girl that meet men online lol game modes for black girls chat random compliments generator meet the woman behind the voice of siri revealed 2 pallet by younique meet the woman behind the voice of siri youtube upin & ipin episode baru singles men 34787 map of europe best places to meet girls oahu surfboard shapers california dating personals people into boots with the fur flooring christian singles fun events southern california women seeking men in blrm 02 tcs food storage how to chat with a girl on whatsapp what does last seen meaning where to meet women other than barstoolu twitter sign up account xbox 360 girls chat cam uno attack cards rules gin free chat girl cams tumblr search engine girl meeting family clipart no faces afternoon chat room girl iran bad woman haircuts with long hair meeting single hot nigerian ladies buttocks showtimes theaters teen dating violence awareness month stats 2015 nfl playoff best sites to find girls on omegle gifs pewdiepie song chatting girl malaysia cuneiform alphabet chart how to meet other girls vs me meme tumblr backgrounds pastel random chat with more girls get grounded equine now classifieds fnaf freddy and the gang meet mangle x toy bonnie karachi online chat girls playing dress up clipart older women seeking men ukrainian alphabet sounds barbara picking up girls thug vs nerd meme picture married woman searching for man kissed woman within plus sizes the pickup artist mystery pdf merge and split free looking for a girlfriend taking applications meme faces png images dating single ladies in kenya nairobi pictures at night meet girls today memes de la chilindrina youtube female searching for male in multan pakistan map punjab sialkot how to attract a woman virgo characteristics teen dating sites 16 wishes games online pick up women successfully separated twins stories of hope single lady video bob fosse dancing meet local women collection 2016/2017 rene derhy grande meeting a woman's needs tammy wynette divorce lyrics loretta guy seeking girl showing pregnancy test how to get a woman in the mood quickly menu concord na young adult meetings imagined logo designs where do i find women that cheat on their boyfriends quotes tumblr girls free dvdvideosoft installer mozilla girl that meet men online lol oyna kaydol youtube downloader looking for a woman that likes to fish jokes tagalog jokes pinoy women wanting fun in pmbcl lymphoma ribbon chatting rooms for kids parents discussion picking up girls thug vs nerdist news youtube live dating single mothers in lynchburg va newspaper obits the pick up artist season 2 mystery women looking for fun tonight video by seether remedy album online chatting with girls in pakistan who sings hallelujah song how do i find a woman like that lyrics lecrae identity remix vintage girls chat random ipad sounds deflectors women wanting a man to live with fear particle smf fnaf meet mangle the fox wallpaper prepasted picking up girls thug vs nerd emojis transparent negro free dating sites no fees imageshack lsac live chat girl pakistani names in urdu meet the woman who is suri - iphone se preorder apple 6 best way to find girls omegle singing contractors state license single woman adoption blog names tumblr search singles date club kenyan embassy nairobi chat with girl live rubber dolly fiddle song violin free casual dating sites in lagos nigeria map single dublin ladies seeking marriage adult education finderscheapers ovens of france looking for love urban cowboy sissy on bull fighting accidents popular chat websites like myspace and facebook comments disappear chat line girls only vacation packages showing girl chest exam stethoscopes accessories free chatting with arab girls flickr xx me imei best places to meet women in their 20s blogger search not working chat with a girls body scientifically speaking llc operating girl meet girl forsa i want same like movies 16 harlingen single women dating videos advice vs advises live video chating with girls meet the women of hollywood exes cancelled 2016 shows renewed women in prison seeking love partner tattoos sprueche zum where to meet girls besides bars near merchandise looking for a girlfriend taking applications meme faces png file live chat with girls in pakistan army generals postings to the control guy meets girl in bar anime drawings chibi chatting sites for kids 13 to 15 amendments for kids meet girlfriend's mom is terrible a adjective that starts with r dating beautiful women marius moga pe tocuri ro free chat websites like omegle 8675309 song date woman in black died law 2006 chevy malibu japanese dating simulators like ariane labed bikini atoll free dating sites seniors over 55 hs20 rating system girl that meet men online lol game runners russian women seeking men scams and frauds in tamale machine maker webcam chat girl single dating sites huntsville alabama restaurants lunch sunnyvale find girls on skype nowy użytkownik serwisu where to meet metal chicks that smoke ain't them bodies trailer how to meet other girls hate mw2 guns and attachments free chat sites in pakistan new season young man dating older women advice dating tips online chat free girlfriend i see stars band wiki girls chat rooms no1curr memes meeting a woman's needs tammy wynette divorce lyrics dave how to get a girlfriend in minecraft pe ipad giveaway seed savers find a date for free tonight song 2016 free sixy video girls generation gee mp3 find me a girlfriend meme comic naruto free chat websites like myspace for younger people in assisted where to meet women other than barsana maramures pensiuni 4 free sixy video girls generation song the boys watch free chatting with karachi girls colleges dharma shop dating advice for women books silhouettes lyrics catching how to chat with a girl about relationship images clip elizabeth berkley in showgirls videos de fantasmas y brujas dating beautiful women marius the giraffe killed on freeway free hook up chat room ky3 sports programming guide women looking for husbands in ghana lyrics a-z albums 96 the pick up artist vh1 imdb american wedding group finding girls on omegle or stickam live stickam webcam captures dating single girls in lahore pakistan hotels association in nyc meet the women of hollywood exes premiere ratings on vacuum cleaners dating club singapore upenn bookstore university find a woman for marriage online live chat girls live younow wins girls names webcam girls only say they hate us cause they annus horribilis men wanting men orallygifted214 snapchat secrets screenshot singles site girls love country boy looking for a girlfriend cringe meme woman's emotions list yahoo chatting room online chat rooms pakistani songs youtube single males in arizona graph 2015 us gdp forecast imf president live chat room girl iran facebook tk livestock jackson free girls live on webcam and chat video-chat roommates hbo series dating naked book no blur european map online chat with girls in gujarati yamunashtak in gujarati pdf how to attract a girls attention quotes instagram about friends how to get girl on chatroulette francais bazoocam org chatroulette free casual dating sites in lagos nigeria news elections meet females inmates adsense earnings dropped looking for a girlfriend taking applications memebase cringe at crossword live chat room girl camper trailer girls meet world fanfiction archive naruto characters shippuden chat with females only designsbysick comcast xfinity las vegas showgirls videos de chistes de pepito para adolescentes ladies searching for life partners trailers movies superman ladies to meet me 53508 weathertech car floor
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Genetyka arrow Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia

Menu główne

Genetyka

Różne

Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

http://www.mp.pl/


ks. prof. PAT dr hab. Tadeusz Biesaga SDB
Katedra Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Opublikowano w Medycyna Praktyczna 2004/10
(Od Redakcji: Autor w wielu miejscach odwołuje się do statusu embrionu, o którym pisał w artykule Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego". Zachęcamy do przeczytania tamtego artykułu.)
Sposoby pozyskiwania komórek macierzystych
Komórki macierzyste ze względu na wszechstronność w wytwarzaniu różnorodnych komórek potomnych dzieli się na totipotencjalne, pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne. Totipotencjaną komórką jest zawsze zygota. Pluripotencjalne komórki mogą się różnicować w komórki pochodzące z różnych listków zarodkowych. Multipotencjalne komórki mogą dać początek komórkom pochodzącym z jednego listka zarodkowego i mają mniejszy zakres różnicowania się (na przykład z ektodermy powstają neurony, nabłonki, komórki gruczołowe, a z mezodermy - komórki mięśniowe). Komórki unipotencjalne to takie, które mogą wytworzyć tylko jeden typ komórek.[1] Wiedza o nich ciągle się rozwija. Zdobywana jest poprzez obserwację komórek macierzystych w ludzkim ustroju, czyli in vivo, jak też w różnorodnie prowadzonych hodowlach in vitro.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się komórki macierzyste: a) embrionalne, b) płodowe i c) dorosłe. Ludzkie komórki macierzyste można otrzymywać:
a) z embrionów ludzkich uzyskiwanych metodą zapłodnienia in vitro,
b) z embrionów uzyskiwanych metodą klonowania,
c) z tkanki płodu po poronieniu czy aborcji,
d) z krwi pępowinowej podczas porodu oraz
e) z organizmu ludzkiego, w którym występują komórki macierzyste dorosłe.[2]
Pojawiają się też doniesienia o możliwości pobierania komórek macierzystych ze zwłok.[3]
Tak wielkie zainteresowanie komórkami pochodzącymi z wczesnych embrionów ludzkich (stadium blastocysty) spowodowane jest tym, że komórki te są liczne, łatwo dostępne, posiadają cechę toti- lub pluripotencjalności, a w przypadku klonowania są immunologicznie zgodne z dawcą jądra, dzięki czemu można je u dawcy jądra zastosować w celach terapeutycznych. "Komórki macierzyste organizmów dorosłych są obecne (...) w znacznie mniejszej (do kilku stopni skali logarytmicznej) liczbie i są monopotencjalne lub jeżeli multipotencjalne, to ograniczone do wytwarzania niewielu linii komórkowych".[4] Rozwijająca się wiedza o tych komórkach podważyła panujące dotychczas poglądy. "Uprzednio zakładano, że w organizmie dorosłego występują tylko te populacje komórek macierzystych, które dają początek komórkom wytwarzanym na tym etapie życia. Obowiązywała również zasada nieodwracalności zróżnicowania tych komórek - raz ukierunkowana komórka nie była w stanie tego zdeterminowania zmienić, stąd z komórek macierzystych krwiotworzenia musiał powstać jedynie układ krwiotwórczy, a np. z komórek macierzystych mięśni tylko tkanka mięśniowa".[5] Doktryny te zostały jednak odrzucone. Odrzucono pogląd kwestionujący występowanie w organizmie dorosłym różnorodnych komórek macierzystych, nie tylko tego rodzaju, które utworzyły dany narząd. Odrzucono też pogląd o nieodwracalności ich różnicowania i ukierunkowania.[6] Głosi się również tezę o krążeniu różnorodnych komórek macierzystych w ludzkim ustroju.[7] Mimo różnych opinii na temat możliwości formowania plastyczności komórek macierzystych dorosłego organizmu (przekierunkowania z jednej linii komórkowej na inną lub odróżnicowania, czyli powrotu do komórki wcześniejszej) nie ulega wątpliwości, że wiedza o tych procesach przyniesie nowe odkrycia i praktyczne rozwiązania.
Łatwo dostępnym źródłem komórek macierzystych jest krew pępowinowa, pozostająca po porodzie w naczyniach łożyska i łożyskowej części pępowiny. "Ostatnio wykazano, że zawiera ona, oprócz komórek krwiotwórczych, komórki macierzyste dające początek innym liniom komórkowym, np. komórkom kościotwórczym, komórkom układu nerwowego".[8] Budzi to nadzieje na szersze ich zastosowanie niż tylko w leczeniu chorób krwi.
Mimo że komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub dorosłego organizmu na obecnym etapie rozwoju medycyny są trudniejsze do uzyskania czy zastosowania klinicznego w porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi, to jednak ich wykorzystanie nie budzi zastrzeżeń etycznych. Natomiast zdobywanie komórek macierzystych w wyniku klonowania embrionów ludzkich i ich zabijania poprzez ekstrakcję komórek macierzystych jest z punktu widzenia etyki nie do przyjęcia.
Embrionalne komórki macierzyste można pozyskiwać z 5- lub 6-dniowych płodów, tworzących w tym okresie rozwoju blastocystę.[9] Komórki zewnętrzne blastocysty utworzą łożysko, a komórki wewnętrzne (20-100 komórek), które dadzą początek wszystkim narządom, to właśnie totipotencjalne komórki macierzyste, zdolne do utworzenia wszystkich tkanek i narządów ustroju. Ponieważ w przypadku komórek macierzystych embrionów otrzymywanych metodą zapłodnienia in vitro konieczne jest pokonanie bariery zgodności tkankowej u ewentualnych biorców przeszczepów, które pochodzą z tych komórek, zainteresowano się klonowaniem embrionów metodą wymiany jądra, czyli wprowadzenia w miejsce jądra komórki jajowej jądra pobranego z komórki dawcy.[10] Dawca jądra, będący zarazem biorcą przeszczepu z tak uzyskanych komórek macierzystych, nie wymaga pokonania bariery zgodności tkankowej. W ten sposób medycyna wybiera najłatwiejszy sposób nie tylko pozyskiwania, ale przyszłego stosowania komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że jest to sposób etyczny.
"Do wykorzystania komórek macierzystych w medycynie - pisze Włodzimierz Korohoda z Instytutu Biologii Molekularnej UJ - nie są niezbędne komórki totipotencjalne z embrionów. Aby uzyskać rozmaite typy tkanek, neurony, kardiomiocyty, mięśnie, nabłonki itd., wystarczają komórki pluripotencjalne i multipotencjalne. Takie komórki można wykorzystać do implantacji w celu regeneracji serca po zawale (kardiomiocyty) lub leczenia choroby Parkinsona (neurony), wywołania zrastania kości (osteoblasty), gojenia ran (keratynocyty). Źródłem komórek pluripotencjalnych może być szpik, krew pępowinowa, a nawet tkanki dorosłego człowieka. (...) Większość biologów uważa - podsumowuje swoje stanowisko Korohoda - że przedstawiony kierunek prac zasługuje na poparcie, gdyż nie wiąże się z kontrowersjami etyczno-moralnymi".[11] Tak więc tzw. terapeutyczne klonowanie embrionów ludzkich "nie ma - jego zdaniem - żadnego uzasadnienia, poza finansowym. Naciski na dopuszczenie do takich prac, mimo niewątpliwych zastrzeżeń etycznych, wynikają nie z potrzeb naukowych, ale czysto merkantylnych".[12]
Próby degradacji statusu embrionu ludzkiego
Możliwość klonowania człowieka, wykorzystania totipotencjalności komórek macierzystych i rysujące się na horyzoncie możliwości kierowania plastycznością dorosłych komórek, sprowadzania ich do poziomu wcześniejszego, czyli od unipotencjalności do multipotencjalności - powinna wywołać na nowo dyskusję na temat początku życia ludzkiego oraz jego statusu moralnego i prawnego. Zaciera się bowiem różnica między komórkami somatycznymi a zarodkowymi, które stanowią początek życia. W etyce może to prowadzić do zatarcia różnicy między statusem ontycznym i moralnym embrionu ludzkiego w jego pierwszych stadiach rozwoju[13] a statusem komórek somatycznych naszego organizmu.
Dotychczas problem statusu moralnego embrionu ludzkiego nie tylko nie został właściwie postawiony, ale już na samym początku spotkał się z negacją. Tak uczynił Michael West, prezes firmy Advanced Cell Technology, argumentując, że z jego, naukowego, biologicznego punktu widzenia, to co powstało w wyniku przeprowadzonego przez niego 13 października 2001 roku klonowania tzw. terapeutycznego nie jest nowym osobnikiem, ale "wiązką komórek". W procedurze tej nie mamy - jego zdaniem - do czynienia z życiem ludzkim, ale z życiem komórek, które zostaną wykorzystane do celów naukowych i terapeutycznych.
W ten sposób niektórzy naukowcy pracujący dla różnych firm próbują ominąć wymagania etyczne i prawne dotyczące klonowania człowieka. Przykładem takiej sofistyki jest wprowadzenie odróżnienia klonowania terapeutycznego jako niebudzącego zastrzeżeń etycznych, od klonowania reprodukcyjnego, które może wzbudzać opory etyczne. Przez określenie "terapeutyczne" chce się osiągnąć akceptację etyczną tej procedury. Jako argumenty na rzecz klonowania przywołuje się przewidywane olbrzymie korzyści terapeutyczne dla milionów chorych ludzi. W tym kontekście etyków krytykujących tę procedurę postrzega się jako hamujących postęp medycyny i wyzwalanie ludzkości od uciążliwych chorób i cierpień.
Tymczasem gdy zapytamy, czy klonowanie terapeutyczne jest dla klonu ludzkiego terapeutyczne, to się okazuje, że nie tylko nie jest, ale wprost przeciwnie, prowadzi do jego zniszczenia. Ekstrakcja komórek macierzystych z embrionu nie jest jego terapią, lecz pozbawieniem życia. Z etycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z klonowaniem użytkowym, czyli w celu uzyskania komórek do badań naukowych, do wykorzystania w lecznictwie oraz dla zysku. Odnosząc to stanowisko do transplantologii, należałoby powiedzieć, że transplantacja terapeutyczna to taka, w której wszystkie tkanki i narządy żywego, zdrowego człowieka zostają od niego pobrane i użyte do leczenia innych ludzi. W tym wypadku również można by uznać, że człowiek dorosły nie jest jednostką, lecz zbiorem narządów, dlatego wolno go "rozłożyć" na cele terapeutyczne. Można też takie stanowisko poprzeć rachunkiem korzyści, w którym poświęcenie jednego zdrowego człowieka dla uratowania 10 chorych będzie opłacalne. Nietrudno jednak dostrzec absurdalność etyczną takich kalkulacji.
Okazuje się więc, że w "klonowaniu terapeutycznym" brano pod uwagę wszystko z wyjątkiem tej istoty ludzkiej, o którą w nim chodzi. Pominięto ją milczeniem, usunięto z dyskusji etycznej. Uczynił tak bez wielkiego namysłu nie filozof czy etyk, ale przedstawiciel firmy, która po to powstała, aby przynosić zyski. Tę samą procedurę klonowania raz nazwano klonowaniem reprodukcyjnym, a innym razem - klonowaniem terapeutycznym. W pierwszym przypadku embrion z definicji ma być początkiem życia ludzkiego i ma się nadawać do dalszego rozwoju, w drugim zaś - nie będzie początkiem, i to nie dlatego że nie może się rozwijać, ale z powodu przeznaczenia do celów, terapeutycznych.
Nasuwa się więc podejrzenie, że presja sukcesów naukowych i handlowych oraz redukcyjna mentalność niektórych specjalistów od inżynierii komórkowej stała się powodem nihilizacji statusu embrionu ludzkiego. Przeprowadza się ją dwukierunkowo - od biologii komórki do etyki, i odwrotnie - od etyki do pozytywnej oceny moralnej pewnych procedur. W pierwszym podejściu wystarczy zredukować klon ludzki do zbioru komórek zarodkowych, a te ostatnie zrównać z komórkami somatycznymi, w drugim - wystarczy wykorzystać etycznie pozytywny termin i nazwać klonowanie człowieka terapeutycznym, aby tę procedurę moralnie usprawiedliwić. Oczywiście w medycynie można się posługiwać terminami tej dyscypliny i twierdzić, że klon ludzki to komórka zarodkowa, komórka totipotencjalna. Jednak na gruncie etyki ta terminologia ma odmienne implikacje. Sprowadza ona bowiem (degraduje) status ontyczny i moralny embrionu ludzkiego do statusu komórek somatycznych naszego organizmu, które bez zastrzeżeń etycznych wykorzystuje się w badaniach naukowych czy w terapii. Takiej nihilizacji statusu istoty ludzkiej dokonuje się bez podejmowania dyskusji etycznej, bez ujawnienia zarówno tego co do niej skłania, jak i założeń filozoficznych i etycznych, które się za nimi kryją. A przecież za każdym rozstrzygnięciem etycznym kryją się decydujące o kulturze ludzkiej założenia antropologiczne i aksjologiczne.
Trzeba więc na nowo odpowiedzieć, czy klon ludzki jest ludzki? Czy jest początkiem życia ludzkiego? Powstaje on bowiem inaczej, niż dzieje się to po połączeniu plemnika z komórką jajową. Znane są różne formy klonowania: naturalne klonowanie przez podział zarodka i powstanie bliźniąt jednojajowych, klonowanie przez podział blastocysty, izolację czy reagregację blastomerów, czy też omawiane wyżej klonowanie w wyniku usunięcia jądra z oocytu i przeniesienia do niego jądra komórki somatycznej.[14]
To właśnie odmienność tej ostatniej procedury klonowania wykorzystuje się do podważenia statusu moralnego klonu ludzkiego. Można bowiem twierdzić, że cała ta procedura to inżynieria komórkowa, a nie naturalne poczęcia życia. W ten sposób klon ludzki można zdegradować do komórek wśród innych komórek organizmu.
Tak więc status embrionu ludzkiego podważa się poprzez odwołanie się zarówno do sposobów jego wykorzystania, jak i do sposobów jego powstania. W pierwszym wypadku nie ma embrionu ludzkiego, gdyż mamy do czynienia z terapią, w drugim też go nie ma, bo mamy do czynienia tylko z inżynierią komórkową. Stanowisko to jest dziwne na gruncie samej embriologii, wyróżniającej przecież różne formy klonowania jako początku życia. Jest ono już wprost błędne przy rozróżnieniu klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego. Rozróżnieniu temu służyło przekonanie, że klon reprodukcyjny jest właśnie klonem zdolnym po wszczepieniu do rozwoju, że jest początkiem życia. Przekonanie takie zostało potwierdzone choćby przez sklonowanie i hodowlę owcy Dolly. Klon tzw. terapeutyczny nie różni się od reprodukcyjnego pod względem metody powstania, nie powinien się więc różnić w swym statusie biologicznym i etycznym. Nie można więc, nawet dla szczytnych celów naukowych i terapeutycznych, wprowadzać sofistycznych argumentów i podważać statusu etycznego klonu ludzkiego.
"Spór sprowadza się do kolizji dwóch wartości: życie ludzkie czy użyteczność? Godność ludzka czy użyteczność? A przez użyteczność rozumiem w tym wypadku - stwierdza Zbigniew Szawarski - postęp naukowy w medycynie i biotechnologii, rewelacyjne wręcz metody leczenia różnego rodzaju chorób, zwłaszcza chorób degeneracyjnych, ale nie tylko".[15] W imię tej użyteczności embrion ludzki przegrywa z osobami dorosłymi. Przyznaje mu się prawa stopniowo, wraz z dalszymi etapami jego rozwoju. "Jeśli przyjąć tę argumentację - zauważa Andrzej Szostek - to należałoby uznać, że także wśród ludzi urodzonych wartość życia i prawo do życia poszczególnych jednostek będzie proporcjonalna do stopnia aktualizacji człowieczeństwa. Dziecko będzie miało nieco inne prawo (mniejsze) niż człowiek dorosły, chory nieco inne niż człowiek zdrowy, starszy i już bardzo przywiędły jeszcze mniejsze nawet niż dziecko, bo nawet nie jest potencjalnie rozwijającym się człowiekiem".[16]
Etyczną obronę statusu początku życia ludzkiego spotykamy nie tylko w twierdzeniach etyków, ale ze strony różnych autorytetów naukowych i religijnych. "Klonowanie embrionów, dokonywane w celach biomedycznych bądź z zamiarem wyprodukowania komórek macierzystych - mówił arcybiskup Renato Raffaele Martino w nowojorskiej siedzibie ONZ - jest pogwałceniem godności i integralności osoby ludzkiej. Klonowanie ludzkiego embrionu z myślą o jego uśmierceniu mogłoby doprowadzić do instytucjonalizacji celowego i systematycznego niszczenia powstającego życia ludzkiego w imię nieznanego "dobra" w postaci potencjalnej terapii bądź odkryć naukowych. Taka wizja jest nie do przyjęcia dla większości ludzi, także tych, którzy zdecydowanie opowiadają się za rozwojem nauki i medycyny. Ponieważ klonowanie embrionów oznacza stworzenie nowej istoty ludzkiej, którą pozbawia się możliwości rozwijania cech prawdziwie ludzkich w przyszłości, a zamiast tego poświęca się ją celom naukowym i skazuje na pewną śmierć, trzeba stwierdzić, że procesu tego nie można usprawiedliwiać niesieniem pomocy innym ludziom. Klonowanie embrionów jest pogwałceniem fundamentalnych praw człowieka".[17] Dokument w tej sprawie Papieskiej Akademii Pro Vita stwierdza: "Pobranie wewnętrznej masy komórkowej blastocysty, które ludzki embrion ciężko i nieodwracalnie uszkadza przez to, że przerywa jego rozwój, jest działaniem ciężko niemoralnym i dlatego całkowicie niedopuszczalnym".[18]
Dyskusja o statusie ontycznym, moralnym oraz prawnym embrionu ludzkiego musi się ciągle ożywiać, zwłaszcza w sytuacji coraz to nowych odkryć medycznych, ponieważ od niej dziś zależy, jaki humanizm zbudujemy; humanizm szanujący życie wszystkich czy tylko niektórych? Humanizm, który uprzedmiotowi i skomercjalizuje życie ludzkie, czy humanizm, który będzie je chronił od początku?
Technizacja życia ludzkiego i równia pochyła
Przeniesienie początku życia ludzkiego do laboratoriów przyczyniło się do przedmiotowego jego traktowania. Łatwiej jest uprzedmiotowić embrion ludzki niż uprzedmiotowić dorosłego człowieka. Inaczej bowiem ich spostrzegamy i inaczej bronią oni swej podmiotowości. W przypadku zygoty czy blastocysty mamy do czynienia z mikroorganizmem.[19] Na podstawie obserwacji w laboratorium trudno go potraktować jak podmiot, któremu przysługuje podobny szacunek, jakiego wymaga od nas człowiek dorosły. Zygota ludzka w laboratorium, której początek dała procedura zapłodnienia in vitro, czy też klonowanie, z pozycji obserwacji naukowej może być łatwo traktowana tylko jako biologiczny materiał laboratoryjny do celów naukowych, technicznych i komercyjnych. W badaniach naukowych w laboratoriach nie ma podejścia podmiotowego, w którym się dostrzega, że oto mamy do czynienia nie tylko z czymś, ale z kimś, z istotą ludzką, która mimo swoich mikrorozmiarów wkracza na swoją drogę życia i tym samym zyskuje szacunek i prawa należne rodzinie ludzkiej. Ze względu na ten mikrowymiar zniszczenie embrionów w pierwszych stadiach rozwoju w laboratoriach wydaje się zwykłą czynnością techniczną, usunięciem zbędnych przedmiotów, posprzątaniem przed następnym badaniem. Może się wydawać, że czynność ta nie podlega kwalifikacji etycznej, tak jak jej podlega zabicie embrionu w dalszych stadiach jego rozwoju lub zabicie urodzonego dziecka.
Do przełamania oporów etycznych przy niszczeniu embrionów ludzkich dla tzw. dobra nauki i ludzkości przyczynia się też propaganda sukcesów medycyny, która wzmacnia mentalność utylitarystyczną. Dzieje się tak przy propagowaniu możliwości wykorzystania embrionalnych komórek macierzystych. Miesza się tu przypuszczenia z fantazjami. W popularyzacji badań nie opisuje się całej skomplikowanej medycznie i etycznie sytuacji, niepowodzeń, niebezpieczeństw, czy też rzeczywistych małych kroków w terapii, lecz raczej przeważa retoryka o "cudownym leku na wszystko". Łatwe i entuzjastyczne obietnice leczenia prawie wszystkich chorób, regeneracji wszystkich narządów, laboratoryjnej hodowli tkanek i narządów do przeszczepów, oddziałują na świadomość milionów ludzi, zdobywając ich przychylność dla utylitarnego traktowania początku życia ludzkiego. Milcząco zaczyna funkcjonować przekonanie, że jest to zło konieczne, że dobry cel uświęca złe środki.
Propaganda sukcesu, nieuchronności postępu na skróty, toruje drogę biotechnologii prenatalnej. "Jak wyglądają na tym tle - pyta jeden z bioetyków - uczeni biorący udział w tym wyścigu, w którym oprócz żądzy wiedzy i żądzy sławy coraz większą rolę odgrywa żądza pieniędzy, która rychło wysunąć się może na plan pierwszy?"[20]
Powstaje pytanie, czy zsuwamy się po równi pochyłej od uprzedmiotowienia istoty ludzkiej w technikach in vitro, po nihilizację podmiotu ludzkiego w technikach klonowania, jego komercjalizację oraz ingerencję i manipulację genetyczną naturą człowieka?[21]
(Od Redakcji: Niniejszy artykuł jest oparty na wcześniejszej publikacji Autora w "Bioetycznych Zeszytach Pediatrii" Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii [2003-2004; 1: 86-97])
Przypisy
1. Korohoda W.: Inżynieria komórkowa i tkankowa na początku XXI wieku - nowe nadzieje i nowe zagrożenia. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2002; 5: 109-123, 114
2. Pojda Z.: Kliniczne zastosowania komórek macierzystych - stan obecny i perspektywy: nowotwory. J. Oncol., 2002; 52: 145-150
3. Morciniec P.: Ocalić (obraz) człowieka: istota dyskusji o komórkach macierzystych. W: Ocalić cywilizacje - ocalić ludzkie życie. Kraków, 2002: 119-129, 124; Zalewski Z.: Czy istnieją granice postępu w badaniach naukowych w medycynie?: spór o komórki macierzyste. Sztuka Leczenia, 2002; 8: 47-52, 48
4. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
5. Tamże: 147
6. Tamże s. 147-148. Zob. Marszałek M.T.: Komórki macierzyste wątroby i trzustki u zwierząt i człowieka. Postępy Biol. Komórki, 1999; 26: 135-157, 159-179; Majka M., Michałowska A., Ratajczak M.Z.: Próba izolacji ludzkich komórek macierzystych mięśni szkieletowych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 17-24
7. Kucia M., Majka M., Ratajczak M.Z.: Plastyczność nieembrionalnych komórek macierzystych: fakt czy artefakt? Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 3-16
8. Pojda Z.: dz. cyt.: 147. Zob. Pojda Z., Machaj E.K., Gajkowska A., Ołdak T., Jastrzewska M.: Badanie potencjalnej przydatności klinicznej komórek macierzystych uzyskiwanych z krwi pępowinowej. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 127-138; Wiktor-Jędrzejczak W., Urbanowska E., Rokicka M. i wsp.: Wstępna ocena możliwości wykorzystania kriotwórczych komórek macierzystych pozyskanych z różnych dawców krwi pępowinowej do jednoczesnego przeszczepiania u biorców dorosłych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 139-147
9. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
10. Zob. opis pierwszego sklonowania embrionu ludzkiego z 13.X. 2001. Cibelli J.B., Lanza R.P., West M.D.: Pierwszy klon. Świat Nauki, 2002; styczeń: 29-37. O tym, że próba ta była nieudana, piszą sami twórcy eksperymentu na s. 30: "Niestety, tylko jeden z zarodków doszedł do stadium sześciu komórek, po czym przestał się dzielić".
11. Korohoda W.: dz. cyt.: 115. Zob. tenże: Biologia i inżynieria komórkowa na przełomie wieków. Kosmos. Probl. Nauk Biol., 2000; 49: 403-412; tenże: Czy inżynieria komórkowa stanowi zagrożenie. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2000; 3: 7-18
12. Tamże: 113
13. Zob. Biesaga T.: Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego. Med. Prakt., 2004; 7-8: 28-31
14. Modliński J.A., Karasiewicz J.: Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość. W: Chyrowicz B., red.: Klonowanie człowieka. Lublin, 1999: 23-92
15. Komórki macierzyste - życie za życie? Debata w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji 15 XII 2003, http://kbn.icm.edu.pl/komorki_macierzyste/20040217.html, s. 1-31
16. Tamże
17. Martino R.R.: W sprawie całkowitego zakazu klonowania człowieka (wystąpienie w nowojorskiej siedzibie ONZ, 23 IX 2002). L'Osservatore Romano, 2002; 12: 38-40. www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/media/osservatore/
18. Pontifical Academy for Life: Declaration on the production and the scientific and therapeutic use of human embryonic stem cells. Vatican City, 2000, rozdz. Ethical problems nr 3; www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/acdlife/index.htm
19. Karasiewicz J., Modliński J.: Komórki macierzyste ssaków: potencjalne źródło zróżnicowanych komórek do transplantacji. Postępy Biol. Komórki, 2001; 28: 219-242, 220
20. Zalewski Z.: dz. cyt.: 51
21. Zob. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko: argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej genetyki. Lublin, 2000: 307 i nn.
Komentarz
Obecnie stosowane techniki klonowania pozwalają otrzymywać żywotne i rozwijające się zarodki z komórek jajowych pozbawionych własnego materiału genetycznego (enukleowanych), które w żargonie technicznym nazywane są ooplazmą (rys. I).
 
Rys. I. Technika klonowania zwierząt z zastosowaniem transferu jądra komórki somatycznej. Zarodek, identyczny w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą komórki somatycznej, może być wykorzystany jako źródło komórek macierzystych (rysunki - Jacek Zieliński, Medycyna Praktyczna).
Po wprowadzeniu do niej jądra komórki innego osobnika - a jądro takie może pochodzić nie tylko z komórki innego zarodka, ale także ze specjalnie przygotowanych komórek somatycznych - następuje przeprogramowanie przeniesionego jądra, a powstała chimera zaczyna się dzielić i przekształca w zarodek wykazujący właściwości totipotencjalne lub przynajmniej pluripotencjalne. Tak uzyskane komórki są identyczne w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą jądra komórki somatycznej; po ich przeszczepieniu nie występuje zjawisko odrzucania.
Nazwanie zarodka sklonowanego techniką transferu jądra chimerą jest uzasadnione współistnieniem w jego komórkach mitochondriów zarówno dawcy, jak i biorcy. Analiza mitochondrialnego DNA sklonowanych przy użyciu tej techniki ssaków wykazała, że w organizmie dorosłym wiele ważnych narządów, takich jak mózg i wątroba, uzyskuje zdecydowaną przewagę liczebną mitochondriów dawcy.[1] U kopytnych, których łożysko jest zbudowane z większej liczby warstw niż u człowieka, mogą się dodatkowo pojawić w zarodku mitochondria pochodzące z organizmu ciężarnej, do którego zarodek implantowano.[2] Białka kodowane przez genom mitochondriów nie wykazują ekspresji na powierzchni komórek, nie powodują zatem odpowiedzi odpornościowej.
Negatywna ocena etyczna klonowania embrionów ludzkich jest związana z ich potencjałem rozwojowym umożliwiającym wykształcenie kompletnego organizmu. Niemożliwe jest dokonanie rozgraniczenia między zarodkiem uzyskanym techniką transferu jądra komórki somatycznej a zapłodnieniem in vitro lub naturalnym zapłodnieniem komórki jajowej. Bez względu na potrzeby i okoliczności poczęcia wszystkie one charakteryzują się - jakkolwiek z różnym prawdopodobieństwem - rozwojem prowadzącym do urodzenia się dziecka.
Biologicznym punktem krytycznym powodującym negatywną ocenę etyczną klonowania jest wykorzystanie komórki jajowej, a dokładnie ooplazmy. Jest ona źródłem informacji zdolnym zmusić materiał genetyczny wprowadzonego do niej jądra komórkowego do rozwoju wbrew jego somatycznemu programowi. Skład tego eliksiru życia nie jest w pełni poznany, a nowe odkrycia molekularne, na przykład małych interferujących cząsteczek RNA, które dynamicznie regulują ekspresję genów, dołączą zapewne do poznanych już mechanizmów metylacji DNA i acetylacji histonów. Za nadrzędny mechanizm przeprogramowania komórek uważa się procesy demetylacji i remetylacji DNA, jednak wpływy epigenetyczne obejmują też przywrócenie długości telomerów i reorganizację histonów.[3]
Jajniki podczas życia kobiety uwalniają około 400 komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia, jednakże 99,99% spośród około 7 milionów oocytów obecnych w jajnikach płodu obumiera w wyniku apoptozy, większość jeszcze przed urodzeniem. Problem pozyskiwania komórek jajowych kobiety do procedury transferu jądra ostatecznie może znaleźć rozwiązanie komercyjne, nieobojętne dla zdrowia dawczyni, ze względu na konieczność hormonalnej stymulacji jajeczkowania.
Współcześnie podejmowane i propagowane z entuzjazmem techniki pozyskiwania komórek macierzystych człowieka korzystają ze zdobyczy w dziedzinie biologii rozrodu zwierząt. Warto bliżej przyjrzeć się sporym już doświadczeniom zdobytym przy klonowaniu zwierząt gospodarskich. Odsetek odległych niepowodzeń w technice transferu jądra komórki somatycznej jest nadal duży. U tak uzyskanego bydła zwraca uwagę na przykład duża częstość występowania śmierci okołoporodowej spowodowanej wadami wrodzonymi serca i płuc,[4] a podczas kilkuletniej obserwacji nawet u 80% zwierząt rozwija się nadciśnienie płucne i kardiomiopatia zastoinowa.[5] Argument ten wykorzystuje się w dyskusji przeciwko klonowaniu reprodukcyjnemu, lecz za klonowaniem terapeutycznym, co zastanawia wobec planów użycia komórek macierzystych w leczeniu niewydolności serca u człowieka.
Chimeryzm spowodowany techniką transferu jądra komórki somatycznej wyklucza skuteczność leczenia chorób mitochondrialnych u dawcy, gdyż jego własna populacja tych organelli przeważałaby w tkankach krytycznych dla choroby, mimo ich repopulacji komórkami macierzystymi. W terapii innych chorób heteroplazmia, czyli obecność mitochondriów różnego pochodzenia, nie powinna jednak stanowić przeszkody.
Przeszczepianie narządów i tkanek, jako metoda leczenia, nie budzi kontrowersji etycznych, a od pierwszego przeszczepu serca upłynęło już 37 lat. Nadal jednak pojawiają się problemy podczas dyskusji dotyczącej źródeł, z których można pozyskać te deficytowe środki terapeutyczne. Powszechnie akceptowane jest stanowisko, że dawcą może być osoba zdolna do świadomej zgody na pobranie narządu, jeśli nie spowoduje to trwałego uszczerbku jej zdrowia, jak również osoba zmarła, jeśli uprzednio nie wyraziła zastrzeżeń osobiście lub wolą rodziny. Oddziały intensywnej terapii aktywnie zgłaszają dawców spośród swoich pacjentów wykazujących objawy śmierci pnia mózgu. Nie ma natomiast powszechnej akceptacji dla pobierania narządów od skazańca po wykonaniu na nim wyroku śmierci.
Pozyskane w dostatecznie dużej liczbie odmłodzone i zgodne tkankowo komórki macierzyste - obecnie taką możliwość daje tylko transfer jądra komórki somatycznej - wykazują szereg właściwości będących do niedawna marzeniem medycyny eksperymentalnej (rys. II).
 
Rys. II. Totipotencjalne ludzkie komórki macierzyste pozyskane techniką transferu jądra komórki somatycznej (A) lub zapłodnienia in vitro (B), a następnie hodowli komórek zarodka (C). Możliwe jest też przeprogramowanie multipotencjalnych komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej lub ze szpiku; w hodowli komórkowej (D) udaje się odtworzyć ich właściwości pluripotencjalne. Komórki macierzyste są wykorzystywane do: transplantacji, terapii genowej, badań przesiewowych i toksykologicznych leków, tworzenia modeli chorób człowieka, badań nad rozwojem zarodkowym, karcynogenezą i różnicowaniem oraz w badaniach genomowych i ekspresji genów. Wśród tkanek otrzymanych z komórek macierzystych są: neurony, komórki skóry, kardiomiocyty, komórki mięśni szkieletowych, trzuski, tarczycy i płuc.
O możliwości regeneracji mięśnia sercowego uszkodzonego przez zawał z użyciem komórek macierzystych pochodzących ze szpiku u myszy donosił już w 2001 roku zespół Piero Anversy z New York Medical College (pisałem już o tym na łamach "Medycyny Praktycznej" [5/2001, s. 186]).[6] Przez następne lata nie powiodły się próby powtórzenia jego eksperymentów, a u ludzi, którym podawano ich własne szpikowe komórki macierzyste poprawa hemodynamicznej czynności serca była znikomo mała i wyniosła po 6 miesiącach zaledwie 6%.[7] Tym większe nadzieje budzą próby leczenia zarodkowymi komórkami macierzystymi, które poza kardiomiocytami i układem przewodzącym odtworzyły, w modelu mysim, w pełni funkcjonalne krążenie wieńcowe.[8]
Do uznanych zastosowań komórek macierzystych zaliczają się przeszczepy komórek hemopoetycznych. Dobre wyniki dotyczą przeszczepów allogenicznych zarówno komórek macierzystych z krwi obwodowej od dawców stymulowanych filgrastimem (G-CSF), jak i komórek macierzystych krwi pępowinowej.[9,10]
Do eksperymentalnie testowanych zastosowań terapii komórkami macierzystymi w neurologii należy leczenie choroby Parkinsona, stwardnienia bocznego zanikowego, wrodzonych miopatii oraz poprzecznych uszkodzeń rdzenia. W cukrzycy próbuje się odtworzyć aparat wysepkowy trzustki; analogiczne zastosowanie komórki macierzyste mogą znaleźć w leczeniu wielu endokrynopatii.
Obecnie rysują się szanse rozwiązania problemu pozyskiwania dostatecznej liczby komórek macierzystych bez negatywnej oceny etycznej takiego postępowania. Metoda transferu jądra komórki somatycznej do ooplazmy innego gatunku, choć uwieńczona umiarkowanym sukcesem w tak egzotycznych zestawieniach jak mysz i królik, czy królik i panda olbrzymia, w medycynie nie wywołała dotychczas zainteresowania. Wydaje się, że dopiero rezygnacja z ooplazmy spowodowałaby uwolnienie od zarzutu kreacji nowego istnienia. Klonowanie poprzez przeniesienie jądra komórki somatycznej do komórki somatycznej dotychczas u ssaków nie było badane. Inną możliwością, testowaną już od kilku lat, jest fuzja komórki dawcy i komórki macierzystej in vitro, przy umiejętnym przygotowaniu tej ostatniej (np. przez napromienianie jej jądra) pozwalająca podmienić materiał genetyczny na pochodzący od dawcy. Skuteczność takiej fuzji komórkowej wykazywana była wielokrotnie przy podaniu komórek macierzystych bezpośrednio do organizmu biorcy.[11] Rozwiązaniem ostatecznym będzie jednak poznanie mechanizmów molekularnych, które działając poprzez zawarte w cytoplazmie cząsteczki skłaniają komórkę do odmłodzenia lub transdyferencjacji jej fenotypu. Wtedy też może się okazać, że procedura klonowania jest zbędna, bo zabieg dostarczenia tych cząsteczek wykonany będzie bezpośrednio w organizmie chorego.
dr hab. med. Marek Sanak
Zakład Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej
II Katedry Chorób Wewnętrznych CM UJ w Krakowie
Słowniczek
•  komórki macierzyste
- totipotencjalne - zdolne do wykształcenia całego organizmu, np. zygota, blastula do stadium kilku blastomerów
- pluripotencjalne - zdolne do różnicowania się w kierunku dowolnego z trzech listków zarodkowych - ektodermy, mezodermy lub endodermy
- multipotencjalne - zdolne do różnicowania w kierunku różnych dojrzałych komórek w obrębie tego samego listka zarodkowego, np. komórki macierzyste szpiku lub krwi pępowinowej
- unipotencjalne - odwarzające tylko jeden rodzaj komórek dojrzałych, np. komórki warstwy ziarnistej naskórka regenerujące keratynocyty
•  ooplazma - niezapłodniona komórka jajowa pozbawiona własnego jądra komórkowego - enukleowana (nazwa oryginalnie stosowana dla wewnątrzkomórkowej macierzy oocytu).
•  wczesne stadia rozwoju zarodka człowieka
- zapłodnienie - rozpoczyna się penetracją plemnika do komórki jajowej, trwa około 24 godzin, po 11 godzinach zostaje wydalone drugie ciałko kierunkowe, zawierające niepotrzebny komplet chromosomów matczynych; połączenie materiału genetycznego (przedjądrzy) oocytu i plemnika tworzy zygotę
- zygota dzieli się co około 20 godzin, powstałe komórki blastuli nazywa się blastomerami, stadium 16 blastomerów to morula, która opuszcza jajowód i przekształca się w 4. dobie w blastocystę
- blastocysta jest zbudowana z trofoblastu - warstwy płaskich komórek otaczających jamę, wewnętrzna grupa komórek blastocysty to embrioblast; blastocysta w 5. lub 6. dobie zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy
•  chimera - organizm będący mozaiką komórek różniących się cechami genetycznymi (idiotypowymi); mogą być to cechy genetyczne determinowane przez jądro komórki (genotyp) lub przez pozajądrowy materiał genetyczny (plazmotyp)
•  DNA mitochondrialny - liczący nieco ponad 16000 par zasad kolisty chromosom znajdujący się w mitochondrium, replikuje się i dziedziczy niezależnie od jądra komórki
•  małe interferujące cząsteczki RNA (siRNA) - kodowane genomowo krótkie (22 pary zasad) odcinki RNA, komplementarne do transkryptów innych genów; po przyłączeniu się do nich powodują szybką enzymatyczną degradację transkryptów, przez co zmniejszają ich ekspresję niezależnie od tempa transkrypcji; są odpowiedzialne za bogactwo kolorystyczne kwiatów u roślin, u człowieka dopiero poznane
•  klonowanie - technika sztucznego rozrodu pozwalająca uzyskać potomny organizm o identycznym genomie; bliźnięta monozygotyczne są naturalnymi klonami powstałymi przez podział blastuli. Transfer jądra komórki somatycznej jest techniką klonowania reprodukcyjnego zwierząt kopytnych. Technika ta umożliwia uzyskanie zarodkowych komórek macierzystych zgodnych tkankowo z dawcą komórki somatycznej i nazywana jest klonowaniem somatycznym. Klonowanie wymaga dawcy komórki jajowej, a klonowanie reprodukcyjne biorcy - matki zastępczej.
•  transdyferencjacja - przeprogramowanie komórki, aby zdolna była różnicować się w kierunku innej linii komórkowej
•  fuzja jądra lub komórek - proces pozwalający na połączenie błon jądrowych lub komórkowych różnych komórek. Fuzja zachodzi pod wpływem silnego pola elektrycznego (elektroporacja), czynników chemicznych lub wirusowych (np. wirus Sendai).
•  czynniki epigenetyczne - zawarte w cytoplazmie cząsteczki białek enzymatycznych, histonów i RNA, które zmieniają ekspresję genów przez metylację lub demetylację cytozyny, acetylację lub deacetylację histonów, degradację mRNA; odtwarzają długość telomerów
Piśmiennictwo
1. Inoue K., Ogonuki N., Yamamoto Y. i wsp.: Tissue-specific distribution of donor mitochondrial DNA in cloned mice produced by somatic cell nuclear transfer. Genesis, 2004; 39: 79-83
2. Hiendleder S., Bebbere D., Zakhartchenko V. i wsp.: Maternal-fetal transplacental leakage of mitochondrial DNA in bovine nuclear transfer pregnancies: potential implications for offspring and recipients. Cloning Stem Cells, 2004; 6: 150-156
3. Rideout W.M. 3rd, Eggan K., Jaenisch R.: Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome. Science, 2001; 293: 1093-1098
4. Li S., Li Y., Du W. i wsp.: Aberrant gene expression in cloned bovine of neonatal death. Biol. Reprod., 2004; DOI: 10.1095/biolreprod.104.029462
5. Hill J.R., Roussel A.J., Cibelli J.B. i wsp.: Clinical and pathologic features of cloned transgenic calves and fetuses (13 case studies). Theriogenology, 1999; 51: 1451-1465
6. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S i wsp.: Bone marrow cells regenerate infarcted myocardium. Nature, 2001; 410: 701-705
7. Wollert K.C., Meyer G.P., Lotz J. i wsp.: Intracoronary autologous bone-marrow cell transfer after myocardial infarction: the BOOST randomised controlled clinical trial. Lancet, 2004; 364: 141-148
8. Lanza R., Moore M.A.S., Wakayama T. i wsp.: Regeneration of the infarcted heart with stem cells derived by nuclear transplantation. Circ. Res. 2004; 94: 820-827
9. Jacobsohn D.A., Duerst R., Tse W., Kletzel M.: Reduced intensity haemopoietic stem-cell transplantation for treatment of non-malignant diseases in children. Lancet, 2004; 364: 156-162
10. Coher Y., Nagler A.: Umbilical cord blood transplantation - how, when and for whom. Blood Rev., 2004; 18: 167-179
11. Willenbring H., Bailey A.S., Foster M. i wsp.: Myelomonocytic cells are sufficient for therapeutic cell fusion in liver. Nat. Med., 2004; 10: 744-748

 

 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły