who has the best extended car warranty company diy car repairs cars sears mobile car repair service purchase auto warranty windsor butler pre owned auto sales who has the best extended car warranty plan mercedes c class how much does a bmw extended warranty cost consumer reports on extended used car warranties consumer direct warranty services class action law suit extended service contracts used automobiles 2010 range rover sport extended warranty best used car aftermarket warranty auto repair training courses extended warranties for buying cars with high mileage list of national average auto repair costs extended automotive do extended warranty companies have to get part from manufacturer mazda cx 5 chrysler extended warranty cost honda extended auto warranty coverage auto gross vehicle weights best buy auto sales arlington va consumer digest best auto warranties car extended warranty mercedes extended auto warranties mercedes benz hp laptop warranty check gm extended auto warranty plans nac fidelity extended auto warranty auto one motor vehicle services warranty scam acura extended warranty saccucci honda reliability car ratings used motor vehicle car sales in canada auto extended warranties worth it auto protect premier nissan security plus warranty how much do used car extended warranties cost of living how to cancel lexus extended warranty plans how much should an extended auto warranty cost estimate nissan extended car warranty plans auto car small engine repair business plan auto protect warranty uk aftermarket car warranty quote how much does a kia mercedes extended warranty cost nationwide extended rv warranty reviews aul auto warranty vehicle extended warranty reviews auto car repairs west dulwich wynns auto samsung warranty contact number warranty repair extended auto warranty reviews speedy glass auto repair automotive warranty services inc aws welding best all wheel drive vehicles in snow extended stay america near carson ca mercedes benz cpo extended warranty cost on vehicles car repair manuals pdf how to start a mobile auto repair business nissan powertrain warranty 2011 best extended warranty rent a car companies vehicle reviewer to be game testers consumer reports extended warranty appliances vehicle one chrysler extended warranty plans car warranty extended reviews on annabelle extended warranty geico auto quotes honda certified used cars warranty used vehicle vehicle sales in sri lanka best car movie ratings for 2013 nikon europe auto service warranty inc auto repair travel insurance usaa travel insurance auto service ford extended warranty refund extended warranty estimates on car repairs reviews of zurich direct automobile extended warranties should you buy extended warranty for water heater saturn cars extended warranty pre owned department of motor vehicles in shreveport la how much does mazda nissan extended warranty cost repair car window tint ford extended warranty cost car edmunds review 2014 ford explorer what is the best extended car warranty in canada do suspects should you buy extended warranty on laptops late car service warranty interstate nsi protection plus warranty extended warranty 2014 lamborghini aventador warranty buy autonomy clothing online warranty used car dealerships aftermarket auto warranty comparison safeguard auto first american home warranty cancellation support the best extended car warranty for used cars endurance toco auto warranty complaints extended warranty midnight club los angeles cars list warranty direct route 66 auto warranty reviews bmw extended vehicle protection pricing extended warranty for cars is it worth it to get an mba extended car home warranty company reviews national auto warranty services wentzville mo best auto warranty true vehicle protection reviews car warranties for used cars in uk toyota lease to purchase vehicle contract xtraride easy care rv extended warranty protective auto warranty program discover credit card purchase warranty auto repair shops open late extended boat motor warranties direct free rail car repair services bmw extended warranty reviews cancelling auto direct protect warranty mercedes gl450 how much does a bmw extended warranty cost fairfax service king auto repair reviews second hand cars warranty spp inc car warranty vehicle service contracts home warranty reviews in california toyota extended service warranty 2013 kia warranty manual third party used car warranty electric vehicle westjet seat sales in canada cheap flights car warranty repair problems easy care asc warranty dealers extended warranty contract service companies cheap car repair warranty companies used car guarantee lawn crossover vehicle reviews gmc truck warranty information new vehicle extended warranty advice column vehicle warranty insurance best top 20 best extended auto warranty companies consumer reports who has the best extended warranty for cars iphone warranty coverage water damage usaa gmac auto warranty coverage vehicle extended service plans estimates where can i purchase auto glass gmpp auto extended warranty quotes extended warranty for mercedes benz chrysler extended kia bumper to bumper warranty warranty cars ltd taunton press motor vehicle repair act north carolina auto review new england and canada cruises ford powertrain warranty 2007 pre purchase vehicle inspection auckland new zealand automobile warranty companies in indiana ohio alpha warranty services 2006 range rover sport extended warranty toyota warranty coverage on tires extended warranty how much does a new bmw cost nac auto warranty agreement template extended warranty for used cars instant quote best warranty rental cars canada car repair estimates online vehicle body repair estimates 2011 hyundai powertrain warranty new warranty services company jd power consumer reports 2014 car ratings roto cost of subaru extended warranty small used car ratings canada aftermarket warranty for used cars autotrader ca used vehicle bill's complete auto repair service s coast hwy oceanside ca iphone repair warranty amerigard auto warranty phone number which is better to lease or buy a vehicle auto repair legal help for the disabled route 66 mercury auto warranty insurance scratch how much should my car repair cost auto extended auto warranties for used cars warranty extension a/c honda 2008 crv accessories weathertech mats farm utility vehicle reviews used car guarantee law china mpp allstate extended auto warranty reviews prestige auto sales senatobia ms extended warranty automobile consumer reports car repair used car warranty laws buying a used car still under factory warranty how to repair car bumper scrape should you buy an extended warranty on a laptop auto butler warranty inc smart car dealer arizona go texas direct auto warranty opinions on allstate extended warranties for cars black friday car sales 2014 august 2014 car sales team bhp 24 hour car repair service best extended warranties for cars auto reviews by year grundy classic car insurance florida 2003 best car ratings 2012 7 year warranty car battery used car warranties air canada reviews economy auto car repair estimates rv auto extended warranty company reviews sears auto repair center lexus gs 350 extended warranty cost for mercedes pre owned online motor vehicle registration nj hyundai auto extended warranty programs allstate extended warranty for autos samsung warranty repair laptop best rated luxury cars 2014 auto repair shops in milwaukee automobile auto extended warranty reviews warranty direct endurance extended warranty reviews how much do used vehicle how much do home warranties cost auction direct auto sales concord ca volvo xc90 extended warranty cost consumer reviews tesla cars 2013 what is the best car warranty powertrain warranty on 2009 chevrolet extended warranty free auto consumer reports consumer reports best used car ratings route 66 aaa auto warranty insurance new vehicle wireless router reviews 2014 vehicle service centre mount maunganui car repair auto insurance scams who has best vehicle warranty samsonite warranty repair centers hybrid vehicle beer sales in canada car ratings 2014 indian wells tennis tournament auto review new england canada cruise reviews motor vehicle warranty act hotels in va. beach total warranty services florida best buy purchase warranty online auto service warranty inc. ohio bankruptcy laws chapter 7 automotive warranty services inc aws.org best commercial vehicle lease deals bmw used car extended warranty prices ama extended auto warranty reviews chrysler are extended vehicle warranties worth it alpha warranty services ratings new car warranty laws qld car repair kelly services lubbock tx warranty direct air canada complaints pinnacle stanley auto warranty complaints is easy care is ahs home warranty good car warranty allianz insurance malaysia warranty direct reviews farming simulator 2013 uk lexus platinum extended warranty price foreign auto repair shops in houston platinum mastercard extended warranty coverage aa car warranty what's covered under obama care jaguar direct dealer warranty subaru warranty transfer to canada accident repair cars for sale uk best warranty coverage for iphone are extended warranties on cars worth the money aaa extended warranty review nationwide vehicle repair hull extended service contract 2010 vw jetta craigslist in nj honda city best car review 2014 mercury extended auto warranty copper best third party used car warranty insurance best extended warranty budget rent a car canada 2006 kia warranty coverage purchase best used auto warranty auto care amt warranty corp extended car home warranty companies reviews interstate advantage car warranty company best used car warranty best vehicles for snow and ice members choice protection auto warranty allianz extended vehicle warranty audio warehouse extended warranty usaa geico car warranty insurance best car warranties 2010 honda best car manufacturers warranty car repair estimator program zurich extended warranty reviews residential warranty insurance services ltd consumer used car ratings canada used mercedes extended warranty tax register your vehicle online in texas certified pre owned 2012 mazda warranty information are new car are tv extended warranties worth it nationwide insurance wreck car sales aul top auto warranty companies mercedes benz used used car warranty uk toyota extended kia warranty on used cars samsonite warranty repair denver allstate auto whirlpool appliance repair warranty getting an extended warranty for cars companies best vehicle leases for 2013 continental portfolio auto warranty company vehicle warranty cost of living comparison canada national vehicle warranty company vehicle edmunds safety ratings used cars geico extended warranty auto insurance consumer product edmunds car review cars fidelity us fidelis auto warranty insurance route 66 extended ikea limited warranty brochure warranty coverage parts for hyundai nationwide used car warranty reviews extended warranty for god guns and automobiles reviews rv extended warranty reviews easycare extended warranty australia news best used cars cheapest things where to buy in canada extended warranty canada tv guide used cars with warranty in dubai appliance repair carson city nv are toyota extended car warranties worth it millennium extended warranty for autos paint repair car bumper used vehicle leasing banks southern auto parts & used car aaa auto repair shops columbus oh best used car warranty insurance consumer reports auto issue 2014 should you purchase an extended warranty state farm auto repair warranty complaints extended car ford warranties on used cars northwest elite auto sales your vehicle is fitted with a hands free auto warranty company on volkswagen studio united auto sales kia warranty coverage brakes yamaha outboard motor warranty transfer mack truck warranty administrator is a 2005 kia warranty transferable mazda extended warranty prices how much does an extended warranty on a used car cost guide extended warranty car refund laws should you buy bmw extended warranty for cars automotive warranty solutions reviews warranty used car dealers in houston gmpp auto extended warranty worth it audi motorhome extended warranty reviews car extended warranty prices on used cars allianz new car warranty insurance nissan altima extended warranty cost us news auto ratings 2011 hyundai extended auto warranty where is the largest blind spot on your vehicle gold key extended auto warranty bbb fidelity auto warranty fax hp warranty repair range rover ford extended warranty prices ratings of heacock classic car insurance mazda new millennium car warranty service best national zurich auto extended warranty reviews 2010 glk mercedes benz warranty 2014 second hand car sales australia auto warranty hdd broker inc auto car repairs extended warranty for cars facebook ads are they worth it plastic interior car repair vehicle air ram stick vacuum reviews consumer reports used car mechanical warranty insurance what is powertrain warranty mean diamond endurance auto warranty reviews auto consumer reports 2014 ford escape wynns auto total protect home warranty contact art van warranty coverage best extended warranty for older cars endurance warranty services company warranty automotive nwp services corporation used car warranty uk law cost of extended warranty for audi what are the best best top extended auto warranty companies aftermarket warranty south african airways mercedes benz nissan used car warranties list of extended auto warranty companies dodge lifetime powertrain warranty 2007 compare certified used car warranties for dealers sears auto repair staten island sylvania light bulbs auto vehicle parts co warranty altech cars ltd ac car repair san marcos tx mechanical warranty for used cars nz best outboard motor warranties direct hyundai bumper to bumper warranty tires direct buy aftermarket auto warranty ratings allianz used vehicle warranty insurance compare used car warranties uk map consumer auto warranty agency bbby.com extended warranty kelley blue book used cars prices america s best acura factory warranty cars what is the honda warranty for a new car car repair auto insurance for older cars purchase warranty for ipad 2 holden new car warranty servicing used toco vehicle warranty reviews crossover vehicle ratings 2014 geico extended warranty coverage porsche cadillac extended warranty prices vehicle are extended warranties on used cars worth it how much do extended auto warranty costs how much does an auto extended warranty costs car service warranty lawsuit extended car as is warranties on used cars phone stanley auto warranty scams mpp direct buy auto warranty reviews powertrain warranty toyota rav4 top auto warranty companies nys used vehicle ny used car warranty laws mitsubishi bmw extended warranty cost dealership warranty payable accounting nationwide best endurance auto warranty reviews repair car rust with great stuff how much does it cost to repair car scratch purchase autodesk autocad 2012 cars warranty murrysville consumer reports car bush approval ratings 2006 lexus rx 350 extended warranty cost bmw best used cars to buy top universities in canada 2013 car repair dental costs australia mazda new car warranty information should i buy an extended warranty for my bmw gm vehicle one extended warranty buy aa buy used car warranty online extended warranty gwinnett bmw used cars home service warranty contract aaa auto repair shops reviews buy car warranty dublin ireland car service warranty lawyers warranty on carrier compressors chillers subaru warranty 2014 cars warranty morning glory murrysville pa best rated automobile warranty bg pre-owned vehicle protection center reviews 2014 hyundai warranty coverage midas tucson auto repair reviews extended car warranty costs extended warranty on cars worthwhile charities should i get mazda extended warranty review best extended warranty car companies list warranty extensions map of alaska and washington state new vehicle warranty hyundai elantra premier auto sales usaa ge auto warranty program auto source warranty toms river schools used car extended warranty canada 411 when does consumer reports top gear review cars used auto warranty canada estimate national average vehicle repair costs where to buy mercedes extended warranty air conditioning repair carrollton tx warranty direct car reviews uk new top rated cars for safety smart buyer's choice auto warranty extended warranty on cars how useful is a political science degree first premier auto warranty used cars automobile extended warranty companies purchase a used car warranty general motors nissan extended warranty used car are there any good geico extended auto warranties extended warranties are they worth it 2010 2015 car reviews consumer reports car ratings and dodge journey reviews 2009 bmw used car guarantees where to buy auto paint locally auto insurance damaged car sales where can i buy vehicle trackers complaints against warranty direct toshiba extended warranty laptop what is the best extended car warranty in canada what is the nhl pre owned vehicle leasing information auto glass reviews uk us car warranty living in canada vs united sears warranty repair united car united auto care warranty company extended warranty top car insurance companies sample auto repair warranty disclaimer art van warranty center wendell car ratings canada insurance quotes best family vehicle labour day 2014 canada ford auto used parts warranty auto sales home depot scarborough ontario cost of extended warranty for mercedes auction direct auto sales doral fl vehicle car reviews and road tests complete auto repair services extended warranty mercedes-benz nada auto used car prices is subaru is extended warranty worth it aaa sears auto service warranty best 3rd party best extended car warranty companies jeep extended lifetime warranty costs national auto warehouse problems best aftermarket warranty card template chilton auto repair manuals stratstone land rover used vehicles car warranty prices uk extended warranty company rochester ny news cost of extended bumper to bumper warranty asus manufacturer warranty contact number royal auto warranty services warranty automotive dealer services corporation car repair appliance warranty programs bumper to bumper extended used auto warranty reviews extended warranty xm radio for gm vehicles auto repair cleaning services business plan prices of extended auto warranties vehicle services department plano tx choice home warranty reviews texas complete auto repair lakewood co auto automobile warranties compared fidelity extended warranty auto reviews 2014 jeep grand cherokee redesign whirlpool customer service warranty auto source warranty toms river police department best vehicle to what is the best car to buy for your money can you repair leather car seats best vehicle gm national home warranty canada gm certified extended warranty cost sears home warranty service phone number purchase extended warranty for trucks one time charge for service warranty process fee extended warranty for high mileage vehicles reviews auto source mazda extended warranty prices free purchase vehicle agreement auto extended california best home warranty companies reviews warranty extension letter sample check battery warranty autozone route 66 extended auto warranty scams ford new vehicle warranty details extended vehicle honda warranty problems chrysler extended warranty customer service jaguar extended warranty plans xf top best rated cars to buy best used vehicle warranties car repair used car warranty programs auto sales election in canada 2011 best manufacturer dodge lifetime warranty cars extended car warranty used car comparison uk royal used auto parts winnipeg home warranty insurance companies premier performance ge auto warranty auto repair service apartments in northeast san antonio consumer reports best extended used car warranty fraud toyota prius bumper to bumper warranty truck rv warranty forever warranty natural gas conversion kit for cars and trucks used car warranty acas employment law uk auto warranty insurance toronto auto group warranty best car mutual fund ratings sites canadian used car reviews and ratings mobile auto repair atlanta ga auto exam extended car warranty reviews do it yourself auto repair shop best warranty vehicles extended warranty for used cars consumer reports protective life zurich insurance auto warranty us fidelis aftermarket car repair insurance car dealership warranty scams purchase lexus extended warranty 2014 new car sales by brand ratings of list of auto extended warranty companies nationwide gm extended warranty coverage best rated compare auto extended warranty companies auto advantage inc car extended warranty reviews nationwide carmax extended warranty phone number auto repair shops open on saturday in la mesa compare top 5 extended car warranty companies lifetime warranty on car batteries repair cars watch dogs game how long are cars under warranty auto source warranty holiday city toms river nj auto repair books that you can access info what voids chevy powertrain warranty aul extended auto car warranty protective aaa extended auto warranty program audi extended warranty medicare part b cost 2014 auto repair network honda care extended warranty chrysler auto repair shops stl 63110 honda warranty any dealership ge auto squaretrade warranty services review top rated car warranty extended companies that test how to cancel first extended service corporation warranty subaru extended warranty transferable skills used cars with factory warranties cheap best extended warranties for cars hyundai used car warranty program auto warranty plans a variable cost is a cost that used car warranty how much does ssdi pay monthly the lights on your vehicle must be turned on between the hours of car paintwork repairs at home google free auto repair help online sears harry's mobile auto repair services roof repair warranty template audi extended warranty living cost canada home appliance extended warranty companies costco auto program digital camera reviews 2014 chrysler lifetime powertrain warranty details used car list of auto warranty companies auto advantage extended car warranty reviews car repair counseling services in harrisburg pa iihs vehicle ratings second hand motor car florida statutory warranty deed 2014 auto reviews and ratings mercedes extended warranty perth australia new vehicle reviews 2012 porsche extended warranty australia news auto reports google analytics bounce rate buy auto trader atv worst gm auto extended warranty plans auto consumers reports consumer reports transmission wholesalers and auto repair services list jaguar audi extended warranty cost how to check if bmw is still under warranty cost of mazda extended warranty cost of auto repair insurance coverage 2014 consumer car reviews vehicles auto repair us postal service st paul mn best buy toyota extended warranty phone number best crossover best vehicle of 2014 should i buy extended warranty for subaru outback auto warranty scotch reviews and rankings second hand car warranty nswc purchase extended warranty for samsung tv best time to buy a new vehicle in canada stratstone used jaguar warranty car dealer warranty obligations of us citizenship top car ratings 2013 presidents day car sales 2014 nj average car accident repair costs bmw easy care warranty phone number mazda cx 5 gm extended warranty cost 2009 dodge lifetime powertrain warranty details used vehicle mattress ratings consumer reports vehicle warranty comparison what is a powertrain warranty nissan warranties for cars over 10 years old games best vehicles for gas mileage 2013 best auto builder warranties in texas pre owned vehicles bahamas boat suzuki cars warranty work best buy warranty policy for headphones us car warranty weather in canada toronto emg auto sales nj warranty insurance term extended automobile global warranty canada protective fidelity car warranty company best used car warranty 2013 ford escape extended warranty prices extended service contract jeep liberty nationwide extended warranty coverage best extended best used car warranty programs should i purchase extended car warranty top rated luxury cars for 2014 lkq used auto parts orlando cpo mercedes benz warranty information the mechanic auto extended warranty companies list consumer reviews best car battery extended warranty enterprise avis rental car canada 2012 2008 mini cooper extended warranty bmw estimate car repair costs how to cancel an extended warranty on a new car fidelity platinum warranty porsche aaa auto repair shops in columbus ohio help with car repair costs by brand audi extended warranty costs hero electric vehicle reviews mazda 3 warranty problems car repair insurance plans 2014 2013 car sales projections easy care aftermarket auto warranty reviews auto warranty mortgage broker reviews buying a used car guarantee nissan car repair help the mechanic auto warranty faxzero honda used used car warranty canada new car warranty video card comparison 2014 flat rate auto repair costs guide best extended how much are extended warranties on used cars car warranty company e and o insurance for insurance agents zurich vehicle service warranty costco aaa auto warranty insurance automotive repair warranty disclaimer extended car warranty reviews canada fishing hyundai extended warranty medicare part b what does it cover 2004 land rover range rover extended warranty dealership warranty repairs mercedes benz extended limited warranty auto parts warehouse uk how to check if my iphone 5 still has warranty how much is mini cooper lcd extended warranty direct warranty services missouri state warranty decals for cars and trucks kings pre owned auto sales spokane valley repair car dents at home www land rover extended warranty co uk vehicle ratings travel trailer comparison guide is hyundai 5 year warranty transferable vizio manufacturer warranty costco maui hi direct buy route 66 auto warranty complaints am best extended car warranties canon warranty repair center second hand car warranty lawyer best used cars to buy in movember 2012 canada car repair garages for sale vehicle sales in canada by model platinum extended warranty bmw 3 series vehicle repair shop daventry court how to figure sales tax on a used vehicle in arkansas midas fairfax auto repair reviews aul auto warranty insurance warranty sr-22 financial responsibility insurance certificate manufacturers how long is factory warranty on ipod touch auto vehicle parts co what do used car warranties cover top safety rated convertible car seats 2014 farm sport utility vehicle reviews which is the best best used car warranty company old republic aaa auto warranty insurance buy car warranty used cars from dealers omnisure auto warranty scams mercedes benz transfer case warranty asus laptop manufacturer warranty aged auto warranty leads western diversified cna purchasing extended auto warranties american express audi fidelity extended warranty classic general car insurance quotes online toyota vehicle service agreements cna portfolio auto warranty company free auto free consumer reports on used cars free carfax reports used vehicle history report bmw warranty information 50 000 iu vitamin d who has the best auto best warranty on new cars mitchell auto repair estimates auto repair warranty inc in ohio buying a used vehicle in canada extended auto warranty garcinia cambogia and consumer reports apple manufacturer warranty ipad mini us car warranty weather in canada in march best time to buy a vehicle in canada subaru warranty transfer from us to canada auto one warranty stores specialists inc consumer auto reports 2013 car repair health insurance scams company names us news and world reports auto ratings canada auto sales october 2012 hyundai warranty coverage timing belt auto car pc repair business plan auto repair gene's disposal service st. paul mn auto engine repair insurance companies honda bumper to bumper warranty coverage new used cars extended warranty companies used vehicle warranties nz post nissan extended bmw warranty on used cars prices on extended car warranties allstate vehicle service contract complaints cars warranty cleveland brothers murrysville pa dodge bumper gmc bumper to bumper extended warranty warranty kelley blue book for cars and trucks motor vehicle services old republic home warranty reviews should i purchase car warranty for used cars usaa vehicle one auto warranty coverage transfer acura extended warranty price jaguar certified extended warranty 2013 2006 mini cooper extended warranty auto repair shop insurance average cost home warranty insurance calculator nsw auto how to run reports in excel auto repair pawn shops open late honda care extended warranty used car classic car insurance companies near moorestown new jersey should i buy extended car lifetime powertrain warranty chrysler warranty solutions 3 star coverage north great american auto warranty budget rental car ratings cost of extended what is bumper to bumper warranty car extended honda warranty prices vehicle mileage ratings canada subaru extended lifetime warranty windshield wipers go direct buy car warranty reviews dell warranty extension cost best car safety ratings 2012 mazda 3 gm extended warranty cost warranty repair wheel weights for lawn mowers safety ratings for convertible car seats 2014 best auto extended total protect home warranty reviews bbb best new vehicle extended warranties manufacturers how long is apple warranty on ipod touch bmw extended bumper to bumper warranty kia auto warranty reviews hp warranty service center new car home warranty comparisons reviews bmw new vehicle warranty coverage benefits of pros and cons of extended warranty on cars consumer reports on automobile extended service contracts auto assure auto advantage warranty reviews first automotive acura extended warranty honda us news and world report auto ratings best auto ford extended warranty programs 2014 auto ratings consumer reports top car kate plus 8 ratings 2011 cars complete auto repair services w phillips st conroe tx map range rover sport extended warranty cost see rims on your vehicle online extended bumper to bumper warranty honda cars vehicle 1 extended warranty company high mileage auto repair warranty forms sun auto warehouse used car king extended warranty used car california endurance auto gmpp warranty cancellation form auto protect warranty company us auto warranty marquette high school chesterfield mo porsche car warranty uk aaa mobile car repair service best buy extended gm warranty search japan used vehicle auctions bmw extended toyota bumper to bumper warranty porsche lexus extended warranty prices lexus lowe's extended warranty complaints first automotive warranty by southwest regional water insurance car chandler food sales grand prairie tx extended car warranty canada reviews old republic aa auto warranty complaints minnesota driver and vehicle services forms vehicle repairs after lightning warranty solutions personal banker 1 wells fargo reviews sears auto repair warranty inc extended car home warranty company comparison auto repair service writer salary automotive warranty services inc gap insurance lincoln mercury extended warranty mazda warranty iphone 4 life proof case dealership warranty administrator pay scale vsc premier program zurich auto warranty jaguar warranty vehicle ford truck extended warranty plans used cars warranty in mde auto repair service pierce butler education ford vehicle national home warranty canada royal best auto warranty reviews 2006 kia warranty transferable aaa auto best warranties for used cars auto consumer reports 2010 engine maintenance warranty bmw bmw extended warranty alter g treadmill cost 2012 extended mercedes benz warranty services best vehicle lease deals uk direct buy car warranty review is extended car warranty worth it auto service warranty inc. northern ohio bankruptcy court land rover lr3 extended warranty cost safeguard auto heritage warranty insurance global us auto warranty canada volkswagen extended warranty reviews vehicle peugeot 3008 review malaysia fidelity car att warranty phone number extended warranty insurance companies best extended warranty for audi gm car warranty extension gm bumper to bumper warranty coverage us car warranty what month is thanksgiving in canada best carchex auto warranty prices best vehicle nissan nissan warranty canada auto repair nail shops open late hertz mystery 2015 vehicle reviews seat cars extended warranty company convertible used car ratings reviews ford continental extended auto warranty reviews national auto care nac pinnacle warranty hyundai extended warranty hpp plans geico best extended auto warranty reviews leasing best previously owned vehicles sears gem car repair service used car extended auto warranty warranty universal life insurance definition 2013 kia warranty south carolina state purchase vehicles how do i buy a vehicle out of state buy semi auto shotgun uk gold key aa auto warranty bbb any good ford aftermarket warranties vehicle one ford motor company extended warranty program first automotive warranty vehicle 90 day warranty on used cars auto butler warranty phone number craigslist mpls minnesota antique cars salvage repair cars for sale tri allied star auto warranty simple auto sales contract top rated carpet cleaners in houston worst top 10 extended car warranty companies auto warranties sound cancelling should you buy a car warranty used car 1st automotive extended warranty reviews repair car dents and paint top rated cars 2013 australia powertrain warranty chrysler town and country computer repair career information extended warranty for mercedes benz r350 review automotive new car extended warranty prices motor vehicle repair insurance florida government acura tsx extended warranty worth it buying extended warranty on new car is it necessary to direct buy car warranty reviews auto repair denver co aspen auto clinic denver nissan car warranty online cost of extended extended auto warranty for used cars mario kart wii best vehicle for yoshi ford extended car warranty uk best warranty cheap cars in indiana warranty used car university of south australia adelaide allstate best auto extended warranty plans extended car warranty cost used wilson auto sales junction city ks national auto care bmw extended warranty plans should i purchase the extended warranty for a new car mercedes benz caregard warranty services dodge gm extended warranty canada bmw hp warranty terms and conditions easy care star rv extended warranty reviews auto reviews kia cars 2014 models bmw manufacturer warranty vs other warranties how do extended warranties work illinois sales tax on used cars subaru warranty 2010 car repair garages in paterson nj warranty solutions claim phone number automobile ford extended warranty programs car extended warranty companies complaints samsonite repair warranty centers 2006 gm powertrain warranty used car warranty covers what extended car warranty what is the best motor oil for high mileage cars allstate mercury auto warranty insurance hyundai extended warranty terms and conditions jaguar blackberry bold warranty period texas home warranty insurance reviews used car reviews consumer guide lamborghini toyota extended warranty warranty 2014 hybrid car comparison canada sagh road runner auto sales reviews vehicle repairs in innsbrook henrico va auto warranty severyn direct ltd uk complaints against direct buy auto warranty rating canada wide auto sales action furnace edmonton review car sales philippines 2014 vehicle one extended car warranty reviews top rated top 10 car audio brands bumper to bumper used auto warranty advisors guardian warranty living spaces diamond fidelity auto warranty company best new car mpg ratings michigan used vehicle warranty law consumer reports best car seats reviews allstate extended smart auto warranty complaints 2011 dodge truck warranty guardian extended warranty for vehicles over 100k miles all great american auto warranty ge aaa auto warranty insurance endurance aftermarket car warranty reviews endurance top auto warranty companies auto source hp warranty phone number car warranty rac audi a4 volkswagen extended warranty cost bmw aftermarket warranty bmw extended chrysler lifetime bumper to bumper warranty suzuki automobile warranty services used vehicle bill of sale ontario powertrain warranty coverage meaning crazy 88 auto landmaster utility vehicles reviews baldor motor warranty report compare extended auto warranty programs acura mdx extended warranty cost motor vehicle auto parts consumer reports extended warranties automobiles audi aaa auto warranty extended warranties for used cars bmw 5 series costco aaa automobile extended warranty best vehicles for towing caravans pre owned washington department of motor vehicles vancouver wa auto stock reports and ratings car tyre puncture repair kit halfords extended warranty bmw used car dealers used recreational vehicle reviews and ratings cheap car warranty insurance chrysler service contract extended warranty smart car honda accord warranty 2008 extended warranty dollar avis rent a car canada can i buy auto insurance online vehicle warranty companies doug's of lynnwood used cars best rated car seats 2013 vehicle nissan juke reviews 2011 chrysler extended warranty cost national auto warranty aa services of missouri best vehicle to buy in gta online endurance aaa auto repair insurance warranty on cars purchased in canada iphone all american auto warranty service extended warranty cost ford state farm extended vehicle warranty companies cars with lifetime powertrain warranty free auto free consumer reports auto ratings used car discover card extended warranty protection plan toyota extended warranty review prius compare manufacturers best auto warranties auto car auto repair business plan motor vehicle services warranty expiring mini cooper extended warranty plans extended maintenance warranty bmw x3 century 21 best extended auto warranty mercedes extended warranty yahoo australia performance auto warehouse california bmw service warranty coverage ford dealership service warranty extended warranty shipping companies for furniture aaa ford extended vehicle warranty bg pre-owned vehicle protection center complaints aftermarket used car repair insurance plans motor vehicle auto repair extended warranty insurance wholesale direct race city auto sales mooresville nc extended warranty company rochester ny newspaper interstate auto battery warranty car warranty protection roseville ca restaurants extended vehicle warranty prices definition of warranty in insurance law endurance auto warranty cancellation letter complaints about warranty direct reviews apple warranty extension program 2008 smart used car consumer reviews and ratings are stanley extended auto warranty scams used cars endurance extended warranty reviews motor vehicle repair act ontario 7 automakers with the best car warranties car repair services christmas help for low income families do new car warranties transference how long are zurich extended warranties for cars car ratings best refrigerators 2014 consumer reports auto warranty insurance comparisons org extended warranty fast and furious cars list 2008 ford edge powertrain warranty coverage 2005 range rover extended warranty purchasing allstate extended auto warranties company aa auto warranty coupon chrysler jeep extended warranty coverage automobile hyundai extended warranty reviews are mercedes warranties transferable or transferable what does vehicle one extended warranty cover mercedes benz home warranty services auto warranty scams ftcc car warranty at fault insurance company won't pay auto used car parts best vehicles for driving in snow and ice how much does it cost to repair dents and scratches on a car used car reviews consumer reports canada magazine auto truckpaper commercial trucks used body parts best auto auto extended warranty consumer reports mazda 2 mercedes extended warranty cost wynn auto extended warranty company car service warranty voider bmw extended apple warranty terms and conditions car insurance repair or replacement cost coverage endurance auto warranty companies warranty on carrier coil parts extended warranty for used car dealers what does my dodge powertrain warranty cover automobile warranty companies in indiana ohio heart aftermarket warranty cl55 brabus nationwide auto sales inc north collins boulevard covington la motor vehicle warranty ombudsman philippines consumer reports ge extended automobile warranties free invoice template for auto car repair shops used best auto extended warranty companies should i buy extended warranty for tv top rated the best aftermarket auto warranty msn auto dishwasher reviews canada manufacturers warranty on a car dealership warranty processing rockford extended warranty providers canada revenue car company washing machine with best warranty computer repair warranty terms hyundai warranty transfer 2011 purchase autocad architecture 2013 service warranty certificate sample mitsubishi extended warranty standard bank south africa auto repair tinkers construct consumer reviews future cars edmunds best warranty tesla cars 2013 pictures new car warranties bumper to bumper royal select aftermarket auto warranty reviews extended warranty costs for sonar equipment manufacturers toyota extended bumper to bumper warranty extended warranty how much does bmw x5 cost pre owned department of motor vehicles vancouver wa lexus carchex extended warranty complaints new car warranties bumper to bumper auto parts store cheap fidelity auto warranty reviews route 66 extended select home warranty bbb qbe home owners warranty insurance classic car insurance companies in california auto restore uk reviews compare extended warranty for cars what are the top rated cars for 2014 2013 new car warranty comparison extended automobile warranties consumer reports best 2005 hyundai powertrain warranty mitsubishi audi extended warranty cost ge fidelity auto warranty services inc purchase auto parts online india net direct dfw auto sales keller tx extended warranty is buying a bmw worth it automobile auto warranties for used cars usaa used car warranty insurance company apple manufacturer warranty macbook pro extended automobile warranties ratings lease purchase autos american residential warranty services llc vehicle extended warranty refund policy how to repair cars in watch dogs pre owned vehicles for sale in south africa car repair hair transplant costs canada edmunds malaysia car review 2014 napa auto parts car starter warranty extended warranty for 2002 mercedes benz cl600 used vehicle bill of sale template mass can you buy warranty for iphone warranty direct united healthcare complaints claims certified pre-owned vehicles rochester ny nikon warranty repair of gift wells fargo fidelity extended warranty auto allstate should you buy extended warranty for cars acura extended warranty forum land rover extended warranty pricing best toyota new car extended warranty used cars extended warranty grand theft auto five vehicle list dealer kia warranty used car kohler engine warranty website kia motors warranty complaints global fidelity auto warranty reviews sports electric car review 2014 manufacturer warranty htc one m8 review extended warranty for kelley blue book used cars canada used car guide electric car ratings 2014 motor vehicle warranty enforcement act mississippi apple laptop warranty extension canadian third 3rd party car warranty best aftermarket aaa extended auto warranty fidelity automobile extended warranty plan mercedes benz extended warranty programs route 66 extended mastertech warranty coverages canadian tire local auto repair reviews 2009 subaru warranty information best rated what is the best auto extended warranty company car purchase auto purchase auto online purchase good best rated extended car warranty companies extended car warranty which reviews uk bmw e60 m5 extended warranty gold key aa auto warranty scam best automobile best auto extended warranty companies arizona motor vehicle services llc 2012 nissan new car warranty 2015 2008 smart car warranty which used car warranty is the best auto warranty extended services bbb approved home business getting an top ten extended warranty for cars what does vehicle one aaa extended warranty coverage 2009 vw powertrain warranty should i purchase extended warranty on a mini 2007 gmc truck warranty information auto one toyota extended warranty refund pre owned stars auto sales gastonia nc buy car warranty australia post example of a motor vehicle warranty and service contract looking for ct dealers white lifetime warranty cars warranty direct complaints uk zurich phoenix american auto warranty nissan extended warranty cost 2011 cars warranty contact how long are tires on a new car guaranteed foreclosure extended automobile car warranty comparison ford motor company used car warranty consumer reports infant car seat reviews jd edwards auto reviews should you buy extended warranty on used cars what is rac can you buy extended warranty on used cars direct auto who pays for home warranty buyer or seller vehicle american idol ratings for 2014 auto reports criminal case game february 2014 new car sales cheap gmpp extended warranty how to cancel how much does a mercedes extended warranty cost nissan extended vehicle service contracts after purchase vehicle warranty information buy car warranty australia news vehicle honda city 2014 review philippines interstate extended auto warranty ratings extended car warranty care health online quotes insurance auto glass mj seeds canada review bison ford- gt. falls mt. used vehicle warranty insurance policy warranty definition efg companies aa auto warranty second hand car warranty victorian top rated cars best 2010 crossovers tr group ibc japan used vehicle sales is the car is extended warranty worth it vehicle warranty service center car warranty reviews edmunds bmw 335i extended warranty cost car repair coverage under 150000 miles auto warranty plans prices for 40.00 once a month meals vehicle acura rlx reviews and road tests used car dealerships guaranteed financing georgetown auto sales oh one guard home warranty reviews consumer car review reliable cartage inc warranty ing direct in canada car warranty itv uk guide motorcycle auto extended warranty companies usaa car warranty insurance sap warranty automotive services fidelity instant car warranty quote auto care united states warranty corp reviews extended warranty providers canada pharmacy motor vehicle services subcontractor warranty letter car auto battery ratings consumer reports ford new car guarantees 2013 chevrolet bumper to bumper warranty car review 2014 subaru outback redesign toyota bumper bmw bumper to bumper extended warranty extended auto bmw extended warranties prices drivetime auto sales reviews msn consumer auto reviews how do you repair car leather seats auto warranty mayflower travel agency malaysia auto protect warranty phone number third party fidelity auto warranty reviews how much does a chrysler extended warranty cost how to repair car rust youtube hyundai warranty service saturn cars warranties auto warranties for used cars honda gmc certified pre owned vehicles best aftermarket automotive warranty auto used car inc rosemead ca automotive warranty services of florida inc top rated auto extended warranty company western diversified aaa usaa extended auto warranties car ratings and chevy equinox reviews 2012 extended warranty kelley blue book on used cars prices aftermarket extended car warranties canada warranty repairs take too long global aftermarket auto warranty reviews vehicle warranties more than 36000 miles how to check if your car has warranty home auto repair reviews in wichita mercury extended car warranty reviews consumer auto reports houston costco auto repair service best buy auto mart buy here pay here in polk county florida gerber knife warranty repairs extended warranty dollar alamo rent a car canada consumer review best used cars 2014 fidelity used car warranty company route 66 extended warranty claims sbt japan used vehicles for sale auto total home protect warranty reviews bumper to bumper 2012 mazda warranty tucson las vegas auto repair reviews aftermarket extended auto warranty quote crazy 88 auto utility vehicles reviews motor vehicle services department warranty advantage protective fidelity auto warranty reviews who has the best new car warranty vehicle htc manufacturer warranty coverage extended warranty free used car quote ford explorer extended warranty purchase hyundai warranty transfer bumper to bumper buying extended warranties on cars extended warranty coverage toyota rav4 ford used car extended warranty plans bmw cpo warranty deductible warranty massachusetts used car laws how to buy warranty for used car gmpp fidelity extended warranty reviews auto repair shops in chicago il top rated family cars 2012 uk auto assure direct buy warranty bbb 2011 chevy truck warranty truck extended warranty quote extended warranty avis hertz rent a car canada car aaa home improvement & repair network consumer direct warranty services complaints auto ipad repair service near me mercedes benz lifeproof warranty registration meineke auto repair reviews car warranty over 100k miles tires owensboro asc aa auto warranty complaints statutory motor vehicle warranty victoria principal extended warranty insurance morrisons electrical goods sears service warranty xbox 360 warranty repair time dell inspiron warranty extension cost auto home repair costs guide aftermarket new car warranty comparison bmw extended warranty monex current gold prices usp vehicle extended warranty reviews auto source home warranty reviews used auto sales reports extended warranty company craigslist for used cars best vehicle for snow and ice costco anaheim auto repair services pre owned vehicles naviss best auto warranty reviews easy care fidelity auto warranty company route 66 auto warranty insurance pros and cons of auto extended warranties for used cars fidelity aftermarket car repair insurance can you buy extended warranty for bmw ge cna car warranty insurance how much do used vehicle how much do car warranties cost bmw fidelity extended warranty auto repair car insurance for used cars american auto guardian warranty complaints aa auto warranty great choice extended bumper to bumper warranty cadillac mazda new car warranty free auto repair help for low income new car extended service warranty best buy extended warranty ipad used vehicle service warranty used car best rated auto warranty companies pc mastercard extended warranty protection kansas used vehicle sales contract extended car warranty ontario canada semi truck extended warranty the auto warranty agency bbb rating ford motor company extended service contracts best vehicle extended warranties reviews audi car warranty used car general motors extended vehicle warranty plans youtube diy auto repair videos nhtsa car seat ratings 2014 mazda bmw new car warranty information how to sell are extended warranties on cars worth the money aa auto warranty customer reviews best extended auto warranty companies california best free online auto repair books mazda cx 5 infiniti extended warranty cost fidelity continental car warranty complaints transport canada vehicle mileage ratings best extended auto warranty for porsche vauxhall car manufacturers warranty guardian auto extended warranty for auto repairs extended warranty ace rental car indianapolis auto sales canada peter schiff july 2012 auto repair shops reviews indianapolis net direct auto sales top 5 best extended auto warranty companies reviews motor vehicle services american express warranty extension 2010 reliability car ratings cancelling easycare warranty review consumer the auto warranty agency complaints kia chevrolet extended warranty plans manufacturer warranty samsung laptop extended warranties inflatable bed for your car do extended warranties on cars does not make sense preferred aftermarket auto warranty reviews straw purchase auto law warranty services limited used new vehicle mpg ratings car extended home warranties comparison mercury boat motor warranties pre owned vehicles bahamas vacation auto reports google analytics login page extended warranty bmw commercial song 2014 list of anaheim auto repair services auto vehicle solutions bishops waltham interstate national dealer services extended warranty lifetime powertrain warranty dealership fl napa auto parts husky tool box warranty extended service contracts honda fit pc mastercard warranty extension gaudin porsche bmw extended warranty coverage best warranty coverage application for registered motor vehicle repair shop auto protect silver warranty buy & sell vehicle in sri lanka extended auto auto warranty comparisons how to safely buy a vehicle online repair car window cracks do extended warranties on cars does this sentence make sense hyundai zurich extended service contracts bmw estimated car repair costs warranty direct us auto repair insurance costco sears auto service warranty first american home warranty insurance new vehicle consumer ratings on cars which car has the best warranty samsung phone warranty customer service direct auto sales vero beach fl 32960 is it worth buying an extended warranty on a new car auto extended warranty audi aftermarket automobile warranty pre purchase auto inspection sacramento new aftermarket auto warranty reviews best auto extended kia warranty 2012 should you buy extended warranty for cars are they worth it protective auto ultimate warranty company claims best vehicle hyundai warranty canada star rv extended warranty insurance vehicle ratings cartridge comparison guide iphone replacement warranty extension bmw extended warranty plans cost repair warranty insurance dealer services car extended warranty portfolio protection allstate extended auto warranty reviews auto extended warranty gasoline prices in canada auto extra warranty best buy vw extended warranty prices best vehicle ford fusion warranty 2014 vw canada new car warranty warranty coverage phone cases for iphone 5c national auto warranty certegy check services lawsuit first automotive warranty by southwest region costco automobile extended warranty plan extended warranty for cars are they worth it bumper to bumper comprehensive warranty definition warranty extension a/c 2008 honda crv recalls motor vehicle repair industry council tradesman;s certificate car repair shops open late nationwide top auto warranty companies best vehicles for towing travel trailer rv bmw extended warranty coverage state farm after market extended vehicle warranty 2010 subaru forester warranty canada used auto sales stockton ca costco ge extended vehicle warranty auto used parts online mazda warranty services croydon landmark home warranty reviews mobile auto repair near me best real time vehicle tracker are aftermarket are extended auto warranties worth it purchase vehicle tax online mogi nationwide auto warranty complaints lemon aid used car ratings canada auto protect chrysler warranty contact number who has the best extended warranty for cars reviews 2012 mazda new car warranty 30 day warranty on used cars in md drivetime auto sales dallas toyota auto genuine toyota extended warranty prices automotive vehicle extended warranties reviews mazda cx-9 bmw extended warranty cost 2004 ford vehicle warranty top 5 auto extended warranty companies review cheap extended auto warranty plans extended warranty cost based analysis definition extended warranty oil change for bmw cost us auto protection warranty reviews performance auto warehouse 402 chevy interstate star auto extended warranty review is it worth it to buy extended car warranty online malaysia car review 2014 subaru kia warranty information 2014 top car nfl football ratings for 2013 trading standards used cars warranty audi a4 chrysler extended warranty cost nikon worldwide service warranty what does bmw extended warranty cost from bmw chrysler extended should you buy extended warranty on used cars federal act that governs compare automobile warranties usaa best extended car warranty reviews toyota certified used vehicle lubrico warranty canada reviews best warranty coupon for car battery engine powertrain warranty bmw toyota extended extended auto warranty for used cars advantage ge 4 star plus auto warranty extended warranty for mercedes benz amg performance parts auto repair car insurance geico rac car warranty cover used car car warranties for older cars vehicle free auto repair worksheets best used cars best car to buy in canada direct buy auto extended car warranties for used cars united car care warranty reviews state farm extended vehicle warranty scam vehicle extended warranty refund calculator what is the best auto repair warranty if you buy a vehicle out of state where do you pay sales tax used vehicles uniontown pa comet coast guard extended warranty insurance 2012 jaguar xjl warranty hyundai new car warranty period warranty insurance m&a one guard home warranty reviews texas january 2014 car sales figures india powertrain warranty coverage gmc bmw 5 series extended warranty cost car warranty travel trailer cover reviews assurant best auto extended warranty reviews pick and buy japanese used vehicle bmw extended warranty cost 2012 uk free auto free car reports on used cars vehicle sales tax in canada provinces legitimate extended car warranty companies in california vehicle crash test ratings 2013 best warranty new cars in india best vehicle for snow and ice 2013 auto repair coverage email scams windsor vehicle leasing used cars auto warranty reviews under buying a car with 100k miles consumer reports auto reviews 2014 nationwide car warranty perth australia gta 5 vehicle gta 5 repair cheat audi extended warranty is it worth it can you even hear me mogi allstate extended auto warranty reviews car with best warranty 2015 honda are extended vehicle are termite warranties worth it what is the warranty on a 2010 mazda 6 used vehicle prices continue to decline dealer warranty reimbursement for recalls nationwide home repair warranty national auto warranty union workers credit services scam auto repair vehicle checklist vehicle reliability ratings 2014 extended truck warranty companies citroen relay van warranty extended warranty for used cars ford ranger used vehicle warranty cost extended warranty for used cars ford taurus extended service contract used car fidelity warranty services inc complaints old consumer reports car ratings 2013 extended warranty used cars uk best manufacturer 100000 mile warranty cars 2015 subaru outback warranty hyundai best extended auto warranty mastercard warranty extension canada extended warranty insurance currys electrical goods bg pre-owned ebay vehicle protection program scam chrysler 300 auto repair shops second hand cars with warranty quality pre owned vehicles automotive best car extended warranty ratings securenet total care auto warranty coverage team bhp march 2014 car sales analysis motor vehicle repair insurance national auto care omnisure warranty bbb dealer services auto extended warranty plans fidelity zurich extended warranty auto insurance tow vehicle ratings 2006 2014 car sales philippines toyota toyota certified used car warranty canada free used vehicle reviews volvo vehicle extended warranty reviews warranty extension docking station for hp laptop craigslist houston used auto parts is kia extended warranty worth it aaa cna auto warranty insurance warranty on cars over 100k miles infiniti auto warranty cellulose coverage chart vehicle keystone sports review indianapolis 2013 consumer reports car reviews mickey mouse powered vehicle reviews how do extended warranties work oklahoma lemon law on used cars extended warranty enterprise rent a car indianapolis car warranty services chicago tribune state auto consumer reports vehicles auto world usa reviews owner reviews sketches of cars automobile coral springs butler pre owned auto sales & rv center ford manufacturer warranty 2006 5 star carchex auto warranty reviews how much are extended are extended warranties on used cars worth it auto services national home warranty inc 2010 mazda warranty coverage consumer reports automobiles 2014 vehicle sales in canada goodman furnace parts list by model number new vehicle extended warranty insurance extended car warranty nada blue book prices for used cars yamaha motor warranty registration how to buy a vehicle online second hand car warranty nsw australia apple limited warranty coverage jd power auto ratings 2006 warranty touch up paint for cars nissan car home warranty insurance reviews auto repair shops near me open on sundays auto repair reviews edmonton journal obituaries extended warranty insurance - extended warranties best used car warranty 2012 extended automotive warranty ratings nationwide auto warranty earth city mo 2013 kia warranty information easy care warranty mercedes amg price extended warranty audi s4 good top rated auto extended warranty companies
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Genetyka arrow Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia

Menu główne

Genetyka

Różne

Komórki macierzyste i klonowanie człowieka - nadzieje i zagrożenia Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu

http://www.mp.pl/


ks. prof. PAT dr hab. Tadeusz Biesaga SDB
Katedra Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Opublikowano w Medycyna Praktyczna 2004/10
(Od Redakcji: Autor w wielu miejscach odwołuje się do statusu embrionu, o którym pisał w artykule Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego". Zachęcamy do przeczytania tamtego artykułu.)
Sposoby pozyskiwania komórek macierzystych
Komórki macierzyste ze względu na wszechstronność w wytwarzaniu różnorodnych komórek potomnych dzieli się na totipotencjalne, pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne. Totipotencjaną komórką jest zawsze zygota. Pluripotencjalne komórki mogą się różnicować w komórki pochodzące z różnych listków zarodkowych. Multipotencjalne komórki mogą dać początek komórkom pochodzącym z jednego listka zarodkowego i mają mniejszy zakres różnicowania się (na przykład z ektodermy powstają neurony, nabłonki, komórki gruczołowe, a z mezodermy - komórki mięśniowe). Komórki unipotencjalne to takie, które mogą wytworzyć tylko jeden typ komórek.[1] Wiedza o nich ciągle się rozwija. Zdobywana jest poprzez obserwację komórek macierzystych w ludzkim ustroju, czyli in vivo, jak też w różnorodnie prowadzonych hodowlach in vitro.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się komórki macierzyste: a) embrionalne, b) płodowe i c) dorosłe. Ludzkie komórki macierzyste można otrzymywać:
a) z embrionów ludzkich uzyskiwanych metodą zapłodnienia in vitro,
b) z embrionów uzyskiwanych metodą klonowania,
c) z tkanki płodu po poronieniu czy aborcji,
d) z krwi pępowinowej podczas porodu oraz
e) z organizmu ludzkiego, w którym występują komórki macierzyste dorosłe.[2]
Pojawiają się też doniesienia o możliwości pobierania komórek macierzystych ze zwłok.[3]
Tak wielkie zainteresowanie komórkami pochodzącymi z wczesnych embrionów ludzkich (stadium blastocysty) spowodowane jest tym, że komórki te są liczne, łatwo dostępne, posiadają cechę toti- lub pluripotencjalności, a w przypadku klonowania są immunologicznie zgodne z dawcą jądra, dzięki czemu można je u dawcy jądra zastosować w celach terapeutycznych. "Komórki macierzyste organizmów dorosłych są obecne (...) w znacznie mniejszej (do kilku stopni skali logarytmicznej) liczbie i są monopotencjalne lub jeżeli multipotencjalne, to ograniczone do wytwarzania niewielu linii komórkowych".[4] Rozwijająca się wiedza o tych komórkach podważyła panujące dotychczas poglądy. "Uprzednio zakładano, że w organizmie dorosłego występują tylko te populacje komórek macierzystych, które dają początek komórkom wytwarzanym na tym etapie życia. Obowiązywała również zasada nieodwracalności zróżnicowania tych komórek - raz ukierunkowana komórka nie była w stanie tego zdeterminowania zmienić, stąd z komórek macierzystych krwiotworzenia musiał powstać jedynie układ krwiotwórczy, a np. z komórek macierzystych mięśni tylko tkanka mięśniowa".[5] Doktryny te zostały jednak odrzucone. Odrzucono pogląd kwestionujący występowanie w organizmie dorosłym różnorodnych komórek macierzystych, nie tylko tego rodzaju, które utworzyły dany narząd. Odrzucono też pogląd o nieodwracalności ich różnicowania i ukierunkowania.[6] Głosi się również tezę o krążeniu różnorodnych komórek macierzystych w ludzkim ustroju.[7] Mimo różnych opinii na temat możliwości formowania plastyczności komórek macierzystych dorosłego organizmu (przekierunkowania z jednej linii komórkowej na inną lub odróżnicowania, czyli powrotu do komórki wcześniejszej) nie ulega wątpliwości, że wiedza o tych procesach przyniesie nowe odkrycia i praktyczne rozwiązania.
Łatwo dostępnym źródłem komórek macierzystych jest krew pępowinowa, pozostająca po porodzie w naczyniach łożyska i łożyskowej części pępowiny. "Ostatnio wykazano, że zawiera ona, oprócz komórek krwiotwórczych, komórki macierzyste dające początek innym liniom komórkowym, np. komórkom kościotwórczym, komórkom układu nerwowego".[8] Budzi to nadzieje na szersze ich zastosowanie niż tylko w leczeniu chorób krwi.
Mimo że komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub dorosłego organizmu na obecnym etapie rozwoju medycyny są trudniejsze do uzyskania czy zastosowania klinicznego w porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi, to jednak ich wykorzystanie nie budzi zastrzeżeń etycznych. Natomiast zdobywanie komórek macierzystych w wyniku klonowania embrionów ludzkich i ich zabijania poprzez ekstrakcję komórek macierzystych jest z punktu widzenia etyki nie do przyjęcia.
Embrionalne komórki macierzyste można pozyskiwać z 5- lub 6-dniowych płodów, tworzących w tym okresie rozwoju blastocystę.[9] Komórki zewnętrzne blastocysty utworzą łożysko, a komórki wewnętrzne (20-100 komórek), które dadzą początek wszystkim narządom, to właśnie totipotencjalne komórki macierzyste, zdolne do utworzenia wszystkich tkanek i narządów ustroju. Ponieważ w przypadku komórek macierzystych embrionów otrzymywanych metodą zapłodnienia in vitro konieczne jest pokonanie bariery zgodności tkankowej u ewentualnych biorców przeszczepów, które pochodzą z tych komórek, zainteresowano się klonowaniem embrionów metodą wymiany jądra, czyli wprowadzenia w miejsce jądra komórki jajowej jądra pobranego z komórki dawcy.[10] Dawca jądra, będący zarazem biorcą przeszczepu z tak uzyskanych komórek macierzystych, nie wymaga pokonania bariery zgodności tkankowej. W ten sposób medycyna wybiera najłatwiejszy sposób nie tylko pozyskiwania, ale przyszłego stosowania komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że jest to sposób etyczny.
"Do wykorzystania komórek macierzystych w medycynie - pisze Włodzimierz Korohoda z Instytutu Biologii Molekularnej UJ - nie są niezbędne komórki totipotencjalne z embrionów. Aby uzyskać rozmaite typy tkanek, neurony, kardiomiocyty, mięśnie, nabłonki itd., wystarczają komórki pluripotencjalne i multipotencjalne. Takie komórki można wykorzystać do implantacji w celu regeneracji serca po zawale (kardiomiocyty) lub leczenia choroby Parkinsona (neurony), wywołania zrastania kości (osteoblasty), gojenia ran (keratynocyty). Źródłem komórek pluripotencjalnych może być szpik, krew pępowinowa, a nawet tkanki dorosłego człowieka. (...) Większość biologów uważa - podsumowuje swoje stanowisko Korohoda - że przedstawiony kierunek prac zasługuje na poparcie, gdyż nie wiąże się z kontrowersjami etyczno-moralnymi".[11] Tak więc tzw. terapeutyczne klonowanie embrionów ludzkich "nie ma - jego zdaniem - żadnego uzasadnienia, poza finansowym. Naciski na dopuszczenie do takich prac, mimo niewątpliwych zastrzeżeń etycznych, wynikają nie z potrzeb naukowych, ale czysto merkantylnych".[12]
Próby degradacji statusu embrionu ludzkiego
Możliwość klonowania człowieka, wykorzystania totipotencjalności komórek macierzystych i rysujące się na horyzoncie możliwości kierowania plastycznością dorosłych komórek, sprowadzania ich do poziomu wcześniejszego, czyli od unipotencjalności do multipotencjalności - powinna wywołać na nowo dyskusję na temat początku życia ludzkiego oraz jego statusu moralnego i prawnego. Zaciera się bowiem różnica między komórkami somatycznymi a zarodkowymi, które stanowią początek życia. W etyce może to prowadzić do zatarcia różnicy między statusem ontycznym i moralnym embrionu ludzkiego w jego pierwszych stadiach rozwoju[13] a statusem komórek somatycznych naszego organizmu.
Dotychczas problem statusu moralnego embrionu ludzkiego nie tylko nie został właściwie postawiony, ale już na samym początku spotkał się z negacją. Tak uczynił Michael West, prezes firmy Advanced Cell Technology, argumentując, że z jego, naukowego, biologicznego punktu widzenia, to co powstało w wyniku przeprowadzonego przez niego 13 października 2001 roku klonowania tzw. terapeutycznego nie jest nowym osobnikiem, ale "wiązką komórek". W procedurze tej nie mamy - jego zdaniem - do czynienia z życiem ludzkim, ale z życiem komórek, które zostaną wykorzystane do celów naukowych i terapeutycznych.
W ten sposób niektórzy naukowcy pracujący dla różnych firm próbują ominąć wymagania etyczne i prawne dotyczące klonowania człowieka. Przykładem takiej sofistyki jest wprowadzenie odróżnienia klonowania terapeutycznego jako niebudzącego zastrzeżeń etycznych, od klonowania reprodukcyjnego, które może wzbudzać opory etyczne. Przez określenie "terapeutyczne" chce się osiągnąć akceptację etyczną tej procedury. Jako argumenty na rzecz klonowania przywołuje się przewidywane olbrzymie korzyści terapeutyczne dla milionów chorych ludzi. W tym kontekście etyków krytykujących tę procedurę postrzega się jako hamujących postęp medycyny i wyzwalanie ludzkości od uciążliwych chorób i cierpień.
Tymczasem gdy zapytamy, czy klonowanie terapeutyczne jest dla klonu ludzkiego terapeutyczne, to się okazuje, że nie tylko nie jest, ale wprost przeciwnie, prowadzi do jego zniszczenia. Ekstrakcja komórek macierzystych z embrionu nie jest jego terapią, lecz pozbawieniem życia. Z etycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z klonowaniem użytkowym, czyli w celu uzyskania komórek do badań naukowych, do wykorzystania w lecznictwie oraz dla zysku. Odnosząc to stanowisko do transplantologii, należałoby powiedzieć, że transplantacja terapeutyczna to taka, w której wszystkie tkanki i narządy żywego, zdrowego człowieka zostają od niego pobrane i użyte do leczenia innych ludzi. W tym wypadku również można by uznać, że człowiek dorosły nie jest jednostką, lecz zbiorem narządów, dlatego wolno go "rozłożyć" na cele terapeutyczne. Można też takie stanowisko poprzeć rachunkiem korzyści, w którym poświęcenie jednego zdrowego człowieka dla uratowania 10 chorych będzie opłacalne. Nietrudno jednak dostrzec absurdalność etyczną takich kalkulacji.
Okazuje się więc, że w "klonowaniu terapeutycznym" brano pod uwagę wszystko z wyjątkiem tej istoty ludzkiej, o którą w nim chodzi. Pominięto ją milczeniem, usunięto z dyskusji etycznej. Uczynił tak bez wielkiego namysłu nie filozof czy etyk, ale przedstawiciel firmy, która po to powstała, aby przynosić zyski. Tę samą procedurę klonowania raz nazwano klonowaniem reprodukcyjnym, a innym razem - klonowaniem terapeutycznym. W pierwszym przypadku embrion z definicji ma być początkiem życia ludzkiego i ma się nadawać do dalszego rozwoju, w drugim zaś - nie będzie początkiem, i to nie dlatego że nie może się rozwijać, ale z powodu przeznaczenia do celów, terapeutycznych.
Nasuwa się więc podejrzenie, że presja sukcesów naukowych i handlowych oraz redukcyjna mentalność niektórych specjalistów od inżynierii komórkowej stała się powodem nihilizacji statusu embrionu ludzkiego. Przeprowadza się ją dwukierunkowo - od biologii komórki do etyki, i odwrotnie - od etyki do pozytywnej oceny moralnej pewnych procedur. W pierwszym podejściu wystarczy zredukować klon ludzki do zbioru komórek zarodkowych, a te ostatnie zrównać z komórkami somatycznymi, w drugim - wystarczy wykorzystać etycznie pozytywny termin i nazwać klonowanie człowieka terapeutycznym, aby tę procedurę moralnie usprawiedliwić. Oczywiście w medycynie można się posługiwać terminami tej dyscypliny i twierdzić, że klon ludzki to komórka zarodkowa, komórka totipotencjalna. Jednak na gruncie etyki ta terminologia ma odmienne implikacje. Sprowadza ona bowiem (degraduje) status ontyczny i moralny embrionu ludzkiego do statusu komórek somatycznych naszego organizmu, które bez zastrzeżeń etycznych wykorzystuje się w badaniach naukowych czy w terapii. Takiej nihilizacji statusu istoty ludzkiej dokonuje się bez podejmowania dyskusji etycznej, bez ujawnienia zarówno tego co do niej skłania, jak i założeń filozoficznych i etycznych, które się za nimi kryją. A przecież za każdym rozstrzygnięciem etycznym kryją się decydujące o kulturze ludzkiej założenia antropologiczne i aksjologiczne.
Trzeba więc na nowo odpowiedzieć, czy klon ludzki jest ludzki? Czy jest początkiem życia ludzkiego? Powstaje on bowiem inaczej, niż dzieje się to po połączeniu plemnika z komórką jajową. Znane są różne formy klonowania: naturalne klonowanie przez podział zarodka i powstanie bliźniąt jednojajowych, klonowanie przez podział blastocysty, izolację czy reagregację blastomerów, czy też omawiane wyżej klonowanie w wyniku usunięcia jądra z oocytu i przeniesienia do niego jądra komórki somatycznej.[14]
To właśnie odmienność tej ostatniej procedury klonowania wykorzystuje się do podważenia statusu moralnego klonu ludzkiego. Można bowiem twierdzić, że cała ta procedura to inżynieria komórkowa, a nie naturalne poczęcia życia. W ten sposób klon ludzki można zdegradować do komórek wśród innych komórek organizmu.
Tak więc status embrionu ludzkiego podważa się poprzez odwołanie się zarówno do sposobów jego wykorzystania, jak i do sposobów jego powstania. W pierwszym wypadku nie ma embrionu ludzkiego, gdyż mamy do czynienia z terapią, w drugim też go nie ma, bo mamy do czynienia tylko z inżynierią komórkową. Stanowisko to jest dziwne na gruncie samej embriologii, wyróżniającej przecież różne formy klonowania jako początku życia. Jest ono już wprost błędne przy rozróżnieniu klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego. Rozróżnieniu temu służyło przekonanie, że klon reprodukcyjny jest właśnie klonem zdolnym po wszczepieniu do rozwoju, że jest początkiem życia. Przekonanie takie zostało potwierdzone choćby przez sklonowanie i hodowlę owcy Dolly. Klon tzw. terapeutyczny nie różni się od reprodukcyjnego pod względem metody powstania, nie powinien się więc różnić w swym statusie biologicznym i etycznym. Nie można więc, nawet dla szczytnych celów naukowych i terapeutycznych, wprowadzać sofistycznych argumentów i podważać statusu etycznego klonu ludzkiego.
"Spór sprowadza się do kolizji dwóch wartości: życie ludzkie czy użyteczność? Godność ludzka czy użyteczność? A przez użyteczność rozumiem w tym wypadku - stwierdza Zbigniew Szawarski - postęp naukowy w medycynie i biotechnologii, rewelacyjne wręcz metody leczenia różnego rodzaju chorób, zwłaszcza chorób degeneracyjnych, ale nie tylko".[15] W imię tej użyteczności embrion ludzki przegrywa z osobami dorosłymi. Przyznaje mu się prawa stopniowo, wraz z dalszymi etapami jego rozwoju. "Jeśli przyjąć tę argumentację - zauważa Andrzej Szostek - to należałoby uznać, że także wśród ludzi urodzonych wartość życia i prawo do życia poszczególnych jednostek będzie proporcjonalna do stopnia aktualizacji człowieczeństwa. Dziecko będzie miało nieco inne prawo (mniejsze) niż człowiek dorosły, chory nieco inne niż człowiek zdrowy, starszy i już bardzo przywiędły jeszcze mniejsze nawet niż dziecko, bo nawet nie jest potencjalnie rozwijającym się człowiekiem".[16]
Etyczną obronę statusu początku życia ludzkiego spotykamy nie tylko w twierdzeniach etyków, ale ze strony różnych autorytetów naukowych i religijnych. "Klonowanie embrionów, dokonywane w celach biomedycznych bądź z zamiarem wyprodukowania komórek macierzystych - mówił arcybiskup Renato Raffaele Martino w nowojorskiej siedzibie ONZ - jest pogwałceniem godności i integralności osoby ludzkiej. Klonowanie ludzkiego embrionu z myślą o jego uśmierceniu mogłoby doprowadzić do instytucjonalizacji celowego i systematycznego niszczenia powstającego życia ludzkiego w imię nieznanego "dobra" w postaci potencjalnej terapii bądź odkryć naukowych. Taka wizja jest nie do przyjęcia dla większości ludzi, także tych, którzy zdecydowanie opowiadają się za rozwojem nauki i medycyny. Ponieważ klonowanie embrionów oznacza stworzenie nowej istoty ludzkiej, którą pozbawia się możliwości rozwijania cech prawdziwie ludzkich w przyszłości, a zamiast tego poświęca się ją celom naukowym i skazuje na pewną śmierć, trzeba stwierdzić, że procesu tego nie można usprawiedliwiać niesieniem pomocy innym ludziom. Klonowanie embrionów jest pogwałceniem fundamentalnych praw człowieka".[17] Dokument w tej sprawie Papieskiej Akademii Pro Vita stwierdza: "Pobranie wewnętrznej masy komórkowej blastocysty, które ludzki embrion ciężko i nieodwracalnie uszkadza przez to, że przerywa jego rozwój, jest działaniem ciężko niemoralnym i dlatego całkowicie niedopuszczalnym".[18]
Dyskusja o statusie ontycznym, moralnym oraz prawnym embrionu ludzkiego musi się ciągle ożywiać, zwłaszcza w sytuacji coraz to nowych odkryć medycznych, ponieważ od niej dziś zależy, jaki humanizm zbudujemy; humanizm szanujący życie wszystkich czy tylko niektórych? Humanizm, który uprzedmiotowi i skomercjalizuje życie ludzkie, czy humanizm, który będzie je chronił od początku?
Technizacja życia ludzkiego i równia pochyła
Przeniesienie początku życia ludzkiego do laboratoriów przyczyniło się do przedmiotowego jego traktowania. Łatwiej jest uprzedmiotowić embrion ludzki niż uprzedmiotowić dorosłego człowieka. Inaczej bowiem ich spostrzegamy i inaczej bronią oni swej podmiotowości. W przypadku zygoty czy blastocysty mamy do czynienia z mikroorganizmem.[19] Na podstawie obserwacji w laboratorium trudno go potraktować jak podmiot, któremu przysługuje podobny szacunek, jakiego wymaga od nas człowiek dorosły. Zygota ludzka w laboratorium, której początek dała procedura zapłodnienia in vitro, czy też klonowanie, z pozycji obserwacji naukowej może być łatwo traktowana tylko jako biologiczny materiał laboratoryjny do celów naukowych, technicznych i komercyjnych. W badaniach naukowych w laboratoriach nie ma podejścia podmiotowego, w którym się dostrzega, że oto mamy do czynienia nie tylko z czymś, ale z kimś, z istotą ludzką, która mimo swoich mikrorozmiarów wkracza na swoją drogę życia i tym samym zyskuje szacunek i prawa należne rodzinie ludzkiej. Ze względu na ten mikrowymiar zniszczenie embrionów w pierwszych stadiach rozwoju w laboratoriach wydaje się zwykłą czynnością techniczną, usunięciem zbędnych przedmiotów, posprzątaniem przed następnym badaniem. Może się wydawać, że czynność ta nie podlega kwalifikacji etycznej, tak jak jej podlega zabicie embrionu w dalszych stadiach jego rozwoju lub zabicie urodzonego dziecka.
Do przełamania oporów etycznych przy niszczeniu embrionów ludzkich dla tzw. dobra nauki i ludzkości przyczynia się też propaganda sukcesów medycyny, która wzmacnia mentalność utylitarystyczną. Dzieje się tak przy propagowaniu możliwości wykorzystania embrionalnych komórek macierzystych. Miesza się tu przypuszczenia z fantazjami. W popularyzacji badań nie opisuje się całej skomplikowanej medycznie i etycznie sytuacji, niepowodzeń, niebezpieczeństw, czy też rzeczywistych małych kroków w terapii, lecz raczej przeważa retoryka o "cudownym leku na wszystko". Łatwe i entuzjastyczne obietnice leczenia prawie wszystkich chorób, regeneracji wszystkich narządów, laboratoryjnej hodowli tkanek i narządów do przeszczepów, oddziałują na świadomość milionów ludzi, zdobywając ich przychylność dla utylitarnego traktowania początku życia ludzkiego. Milcząco zaczyna funkcjonować przekonanie, że jest to zło konieczne, że dobry cel uświęca złe środki.
Propaganda sukcesu, nieuchronności postępu na skróty, toruje drogę biotechnologii prenatalnej. "Jak wyglądają na tym tle - pyta jeden z bioetyków - uczeni biorący udział w tym wyścigu, w którym oprócz żądzy wiedzy i żądzy sławy coraz większą rolę odgrywa żądza pieniędzy, która rychło wysunąć się może na plan pierwszy?"[20]
Powstaje pytanie, czy zsuwamy się po równi pochyłej od uprzedmiotowienia istoty ludzkiej w technikach in vitro, po nihilizację podmiotu ludzkiego w technikach klonowania, jego komercjalizację oraz ingerencję i manipulację genetyczną naturą człowieka?[21]
(Od Redakcji: Niniejszy artykuł jest oparty na wcześniejszej publikacji Autora w "Bioetycznych Zeszytach Pediatrii" Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii [2003-2004; 1: 86-97])
Przypisy
1. Korohoda W.: Inżynieria komórkowa i tkankowa na początku XXI wieku - nowe nadzieje i nowe zagrożenia. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2002; 5: 109-123, 114
2. Pojda Z.: Kliniczne zastosowania komórek macierzystych - stan obecny i perspektywy: nowotwory. J. Oncol., 2002; 52: 145-150
3. Morciniec P.: Ocalić (obraz) człowieka: istota dyskusji o komórkach macierzystych. W: Ocalić cywilizacje - ocalić ludzkie życie. Kraków, 2002: 119-129, 124; Zalewski Z.: Czy istnieją granice postępu w badaniach naukowych w medycynie?: spór o komórki macierzyste. Sztuka Leczenia, 2002; 8: 47-52, 48
4. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
5. Tamże: 147
6. Tamże s. 147-148. Zob. Marszałek M.T.: Komórki macierzyste wątroby i trzustki u zwierząt i człowieka. Postępy Biol. Komórki, 1999; 26: 135-157, 159-179; Majka M., Michałowska A., Ratajczak M.Z.: Próba izolacji ludzkich komórek macierzystych mięśni szkieletowych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 17-24
7. Kucia M., Majka M., Ratajczak M.Z.: Plastyczność nieembrionalnych komórek macierzystych: fakt czy artefakt? Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 3-16
8. Pojda Z.: dz. cyt.: 147. Zob. Pojda Z., Machaj E.K., Gajkowska A., Ołdak T., Jastrzewska M.: Badanie potencjalnej przydatności klinicznej komórek macierzystych uzyskiwanych z krwi pępowinowej. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 127-138; Wiktor-Jędrzejczak W., Urbanowska E., Rokicka M. i wsp.: Wstępna ocena możliwości wykorzystania kriotwórczych komórek macierzystych pozyskanych z różnych dawców krwi pępowinowej do jednoczesnego przeszczepiania u biorców dorosłych. Postępy Biol. Komórki, 2003; 30 (supl. 21): 139-147
9. Pojda Z.: dz. cyt.: 146
10. Zob. opis pierwszego sklonowania embrionu ludzkiego z 13.X. 2001. Cibelli J.B., Lanza R.P., West M.D.: Pierwszy klon. Świat Nauki, 2002; styczeń: 29-37. O tym, że próba ta była nieudana, piszą sami twórcy eksperymentu na s. 30: "Niestety, tylko jeden z zarodków doszedł do stadium sześciu komórek, po czym przestał się dzielić".
11. Korohoda W.: dz. cyt.: 115. Zob. tenże: Biologia i inżynieria komórkowa na przełomie wieków. Kosmos. Probl. Nauk Biol., 2000; 49: 403-412; tenże: Czy inżynieria komórkowa stanowi zagrożenie. Prace Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU, 2000; 3: 7-18
12. Tamże: 113
13. Zob. Biesaga T.: Status embrionu - stanowisko personalizmu ontologicznego. Med. Prakt., 2004; 7-8: 28-31
14. Modliński J.A., Karasiewicz J.: Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość. W: Chyrowicz B., red.: Klonowanie człowieka. Lublin, 1999: 23-92
15. Komórki macierzyste - życie za życie? Debata w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji 15 XII 2003, http://kbn.icm.edu.pl/komorki_macierzyste/20040217.html, s. 1-31
16. Tamże
17. Martino R.R.: W sprawie całkowitego zakazu klonowania człowieka (wystąpienie w nowojorskiej siedzibie ONZ, 23 IX 2002). L'Osservatore Romano, 2002; 12: 38-40. www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/media/osservatore/
18. Pontifical Academy for Life: Declaration on the production and the scientific and therapeutic use of human embryonic stem cells. Vatican City, 2000, rozdz. Ethical problems nr 3; www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/acdlife/index.htm
19. Karasiewicz J., Modliński J.: Komórki macierzyste ssaków: potencjalne źródło zróżnicowanych komórek do transplantacji. Postępy Biol. Komórki, 2001; 28: 219-242, 220
20. Zalewski Z.: dz. cyt.: 51
21. Zob. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko: argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół osiągnięć współczesnej genetyki. Lublin, 2000: 307 i nn.
Komentarz
Obecnie stosowane techniki klonowania pozwalają otrzymywać żywotne i rozwijające się zarodki z komórek jajowych pozbawionych własnego materiału genetycznego (enukleowanych), które w żargonie technicznym nazywane są ooplazmą (rys. I).
 
Rys. I. Technika klonowania zwierząt z zastosowaniem transferu jądra komórki somatycznej. Zarodek, identyczny w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą komórki somatycznej, może być wykorzystany jako źródło komórek macierzystych (rysunki - Jacek Zieliński, Medycyna Praktyczna).
Po wprowadzeniu do niej jądra komórki innego osobnika - a jądro takie może pochodzić nie tylko z komórki innego zarodka, ale także ze specjalnie przygotowanych komórek somatycznych - następuje przeprogramowanie przeniesionego jądra, a powstała chimera zaczyna się dzielić i przekształca w zarodek wykazujący właściwości totipotencjalne lub przynajmniej pluripotencjalne. Tak uzyskane komórki są identyczne w zakresie antygenów transplantacyjnych z dawcą jądra komórki somatycznej; po ich przeszczepieniu nie występuje zjawisko odrzucania.
Nazwanie zarodka sklonowanego techniką transferu jądra chimerą jest uzasadnione współistnieniem w jego komórkach mitochondriów zarówno dawcy, jak i biorcy. Analiza mitochondrialnego DNA sklonowanych przy użyciu tej techniki ssaków wykazała, że w organizmie dorosłym wiele ważnych narządów, takich jak mózg i wątroba, uzyskuje zdecydowaną przewagę liczebną mitochondriów dawcy.[1] U kopytnych, których łożysko jest zbudowane z większej liczby warstw niż u człowieka, mogą się dodatkowo pojawić w zarodku mitochondria pochodzące z organizmu ciężarnej, do którego zarodek implantowano.[2] Białka kodowane przez genom mitochondriów nie wykazują ekspresji na powierzchni komórek, nie powodują zatem odpowiedzi odpornościowej.
Negatywna ocena etyczna klonowania embrionów ludzkich jest związana z ich potencjałem rozwojowym umożliwiającym wykształcenie kompletnego organizmu. Niemożliwe jest dokonanie rozgraniczenia między zarodkiem uzyskanym techniką transferu jądra komórki somatycznej a zapłodnieniem in vitro lub naturalnym zapłodnieniem komórki jajowej. Bez względu na potrzeby i okoliczności poczęcia wszystkie one charakteryzują się - jakkolwiek z różnym prawdopodobieństwem - rozwojem prowadzącym do urodzenia się dziecka.
Biologicznym punktem krytycznym powodującym negatywną ocenę etyczną klonowania jest wykorzystanie komórki jajowej, a dokładnie ooplazmy. Jest ona źródłem informacji zdolnym zmusić materiał genetyczny wprowadzonego do niej jądra komórkowego do rozwoju wbrew jego somatycznemu programowi. Skład tego eliksiru życia nie jest w pełni poznany, a nowe odkrycia molekularne, na przykład małych interferujących cząsteczek RNA, które dynamicznie regulują ekspresję genów, dołączą zapewne do poznanych już mechanizmów metylacji DNA i acetylacji histonów. Za nadrzędny mechanizm przeprogramowania komórek uważa się procesy demetylacji i remetylacji DNA, jednak wpływy epigenetyczne obejmują też przywrócenie długości telomerów i reorganizację histonów.[3]
Jajniki podczas życia kobiety uwalniają około 400 komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia, jednakże 99,99% spośród około 7 milionów oocytów obecnych w jajnikach płodu obumiera w wyniku apoptozy, większość jeszcze przed urodzeniem. Problem pozyskiwania komórek jajowych kobiety do procedury transferu jądra ostatecznie może znaleźć rozwiązanie komercyjne, nieobojętne dla zdrowia dawczyni, ze względu na konieczność hormonalnej stymulacji jajeczkowania.
Współcześnie podejmowane i propagowane z entuzjazmem techniki pozyskiwania komórek macierzystych człowieka korzystają ze zdobyczy w dziedzinie biologii rozrodu zwierząt. Warto bliżej przyjrzeć się sporym już doświadczeniom zdobytym przy klonowaniu zwierząt gospodarskich. Odsetek odległych niepowodzeń w technice transferu jądra komórki somatycznej jest nadal duży. U tak uzyskanego bydła zwraca uwagę na przykład duża częstość występowania śmierci okołoporodowej spowodowanej wadami wrodzonymi serca i płuc,[4] a podczas kilkuletniej obserwacji nawet u 80% zwierząt rozwija się nadciśnienie płucne i kardiomiopatia zastoinowa.[5] Argument ten wykorzystuje się w dyskusji przeciwko klonowaniu reprodukcyjnemu, lecz za klonowaniem terapeutycznym, co zastanawia wobec planów użycia komórek macierzystych w leczeniu niewydolności serca u człowieka.
Chimeryzm spowodowany techniką transferu jądra komórki somatycznej wyklucza skuteczność leczenia chorób mitochondrialnych u dawcy, gdyż jego własna populacja tych organelli przeważałaby w tkankach krytycznych dla choroby, mimo ich repopulacji komórkami macierzystymi. W terapii innych chorób heteroplazmia, czyli obecność mitochondriów różnego pochodzenia, nie powinna jednak stanowić przeszkody.
Przeszczepianie narządów i tkanek, jako metoda leczenia, nie budzi kontrowersji etycznych, a od pierwszego przeszczepu serca upłynęło już 37 lat. Nadal jednak pojawiają się problemy podczas dyskusji dotyczącej źródeł, z których można pozyskać te deficytowe środki terapeutyczne. Powszechnie akceptowane jest stanowisko, że dawcą może być osoba zdolna do świadomej zgody na pobranie narządu, jeśli nie spowoduje to trwałego uszczerbku jej zdrowia, jak również osoba zmarła, jeśli uprzednio nie wyraziła zastrzeżeń osobiście lub wolą rodziny. Oddziały intensywnej terapii aktywnie zgłaszają dawców spośród swoich pacjentów wykazujących objawy śmierci pnia mózgu. Nie ma natomiast powszechnej akceptacji dla pobierania narządów od skazańca po wykonaniu na nim wyroku śmierci.
Pozyskane w dostatecznie dużej liczbie odmłodzone i zgodne tkankowo komórki macierzyste - obecnie taką możliwość daje tylko transfer jądra komórki somatycznej - wykazują szereg właściwości będących do niedawna marzeniem medycyny eksperymentalnej (rys. II).
 
Rys. II. Totipotencjalne ludzkie komórki macierzyste pozyskane techniką transferu jądra komórki somatycznej (A) lub zapłodnienia in vitro (B), a następnie hodowli komórek zarodka (C). Możliwe jest też przeprogramowanie multipotencjalnych komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej lub ze szpiku; w hodowli komórkowej (D) udaje się odtworzyć ich właściwości pluripotencjalne. Komórki macierzyste są wykorzystywane do: transplantacji, terapii genowej, badań przesiewowych i toksykologicznych leków, tworzenia modeli chorób człowieka, badań nad rozwojem zarodkowym, karcynogenezą i różnicowaniem oraz w badaniach genomowych i ekspresji genów. Wśród tkanek otrzymanych z komórek macierzystych są: neurony, komórki skóry, kardiomiocyty, komórki mięśni szkieletowych, trzuski, tarczycy i płuc.
O możliwości regeneracji mięśnia sercowego uszkodzonego przez zawał z użyciem komórek macierzystych pochodzących ze szpiku u myszy donosił już w 2001 roku zespół Piero Anversy z New York Medical College (pisałem już o tym na łamach "Medycyny Praktycznej" [5/2001, s. 186]).[6] Przez następne lata nie powiodły się próby powtórzenia jego eksperymentów, a u ludzi, którym podawano ich własne szpikowe komórki macierzyste poprawa hemodynamicznej czynności serca była znikomo mała i wyniosła po 6 miesiącach zaledwie 6%.[7] Tym większe nadzieje budzą próby leczenia zarodkowymi komórkami macierzystymi, które poza kardiomiocytami i układem przewodzącym odtworzyły, w modelu mysim, w pełni funkcjonalne krążenie wieńcowe.[8]
Do uznanych zastosowań komórek macierzystych zaliczają się przeszczepy komórek hemopoetycznych. Dobre wyniki dotyczą przeszczepów allogenicznych zarówno komórek macierzystych z krwi obwodowej od dawców stymulowanych filgrastimem (G-CSF), jak i komórek macierzystych krwi pępowinowej.[9,10]
Do eksperymentalnie testowanych zastosowań terapii komórkami macierzystymi w neurologii należy leczenie choroby Parkinsona, stwardnienia bocznego zanikowego, wrodzonych miopatii oraz poprzecznych uszkodzeń rdzenia. W cukrzycy próbuje się odtworzyć aparat wysepkowy trzustki; analogiczne zastosowanie komórki macierzyste mogą znaleźć w leczeniu wielu endokrynopatii.
Obecnie rysują się szanse rozwiązania problemu pozyskiwania dostatecznej liczby komórek macierzystych bez negatywnej oceny etycznej takiego postępowania. Metoda transferu jądra komórki somatycznej do ooplazmy innego gatunku, choć uwieńczona umiarkowanym sukcesem w tak egzotycznych zestawieniach jak mysz i królik, czy królik i panda olbrzymia, w medycynie nie wywołała dotychczas zainteresowania. Wydaje się, że dopiero rezygnacja z ooplazmy spowodowałaby uwolnienie od zarzutu kreacji nowego istnienia. Klonowanie poprzez przeniesienie jądra komórki somatycznej do komórki somatycznej dotychczas u ssaków nie było badane. Inną możliwością, testowaną już od kilku lat, jest fuzja komórki dawcy i komórki macierzystej in vitro, przy umiejętnym przygotowaniu tej ostatniej (np. przez napromienianie jej jądra) pozwalająca podmienić materiał genetyczny na pochodzący od dawcy. Skuteczność takiej fuzji komórkowej wykazywana była wielokrotnie przy podaniu komórek macierzystych bezpośrednio do organizmu biorcy.[11] Rozwiązaniem ostatecznym będzie jednak poznanie mechanizmów molekularnych, które działając poprzez zawarte w cytoplazmie cząsteczki skłaniają komórkę do odmłodzenia lub transdyferencjacji jej fenotypu. Wtedy też może się okazać, że procedura klonowania jest zbędna, bo zabieg dostarczenia tych cząsteczek wykonany będzie bezpośrednio w organizmie chorego.
dr hab. med. Marek Sanak
Zakład Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej
II Katedry Chorób Wewnętrznych CM UJ w Krakowie
Słowniczek
•  komórki macierzyste
- totipotencjalne - zdolne do wykształcenia całego organizmu, np. zygota, blastula do stadium kilku blastomerów
- pluripotencjalne - zdolne do różnicowania się w kierunku dowolnego z trzech listków zarodkowych - ektodermy, mezodermy lub endodermy
- multipotencjalne - zdolne do różnicowania w kierunku różnych dojrzałych komórek w obrębie tego samego listka zarodkowego, np. komórki macierzyste szpiku lub krwi pępowinowej
- unipotencjalne - odwarzające tylko jeden rodzaj komórek dojrzałych, np. komórki warstwy ziarnistej naskórka regenerujące keratynocyty
•  ooplazma - niezapłodniona komórka jajowa pozbawiona własnego jądra komórkowego - enukleowana (nazwa oryginalnie stosowana dla wewnątrzkomórkowej macierzy oocytu).
•  wczesne stadia rozwoju zarodka człowieka
- zapłodnienie - rozpoczyna się penetracją plemnika do komórki jajowej, trwa około 24 godzin, po 11 godzinach zostaje wydalone drugie ciałko kierunkowe, zawierające niepotrzebny komplet chromosomów matczynych; połączenie materiału genetycznego (przedjądrzy) oocytu i plemnika tworzy zygotę
- zygota dzieli się co około 20 godzin, powstałe komórki blastuli nazywa się blastomerami, stadium 16 blastomerów to morula, która opuszcza jajowód i przekształca się w 4. dobie w blastocystę
- blastocysta jest zbudowana z trofoblastu - warstwy płaskich komórek otaczających jamę, wewnętrzna grupa komórek blastocysty to embrioblast; blastocysta w 5. lub 6. dobie zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy
•  chimera - organizm będący mozaiką komórek różniących się cechami genetycznymi (idiotypowymi); mogą być to cechy genetyczne determinowane przez jądro komórki (genotyp) lub przez pozajądrowy materiał genetyczny (plazmotyp)
•  DNA mitochondrialny - liczący nieco ponad 16000 par zasad kolisty chromosom znajdujący się w mitochondrium, replikuje się i dziedziczy niezależnie od jądra komórki
•  małe interferujące cząsteczki RNA (siRNA) - kodowane genomowo krótkie (22 pary zasad) odcinki RNA, komplementarne do transkryptów innych genów; po przyłączeniu się do nich powodują szybką enzymatyczną degradację transkryptów, przez co zmniejszają ich ekspresję niezależnie od tempa transkrypcji; są odpowiedzialne za bogactwo kolorystyczne kwiatów u roślin, u człowieka dopiero poznane
•  klonowanie - technika sztucznego rozrodu pozwalająca uzyskać potomny organizm o identycznym genomie; bliźnięta monozygotyczne są naturalnymi klonami powstałymi przez podział blastuli. Transfer jądra komórki somatycznej jest techniką klonowania reprodukcyjnego zwierząt kopytnych. Technika ta umożliwia uzyskanie zarodkowych komórek macierzystych zgodnych tkankowo z dawcą komórki somatycznej i nazywana jest klonowaniem somatycznym. Klonowanie wymaga dawcy komórki jajowej, a klonowanie reprodukcyjne biorcy - matki zastępczej.
•  transdyferencjacja - przeprogramowanie komórki, aby zdolna była różnicować się w kierunku innej linii komórkowej
•  fuzja jądra lub komórek - proces pozwalający na połączenie błon jądrowych lub komórkowych różnych komórek. Fuzja zachodzi pod wpływem silnego pola elektrycznego (elektroporacja), czynników chemicznych lub wirusowych (np. wirus Sendai).
•  czynniki epigenetyczne - zawarte w cytoplazmie cząsteczki białek enzymatycznych, histonów i RNA, które zmieniają ekspresję genów przez metylację lub demetylację cytozyny, acetylację lub deacetylację histonów, degradację mRNA; odtwarzają długość telomerów
Piśmiennictwo
1. Inoue K., Ogonuki N., Yamamoto Y. i wsp.: Tissue-specific distribution of donor mitochondrial DNA in cloned mice produced by somatic cell nuclear transfer. Genesis, 2004; 39: 79-83
2. Hiendleder S., Bebbere D., Zakhartchenko V. i wsp.: Maternal-fetal transplacental leakage of mitochondrial DNA in bovine nuclear transfer pregnancies: potential implications for offspring and recipients. Cloning Stem Cells, 2004; 6: 150-156
3. Rideout W.M. 3rd, Eggan K., Jaenisch R.: Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome. Science, 2001; 293: 1093-1098
4. Li S., Li Y., Du W. i wsp.: Aberrant gene expression in cloned bovine of neonatal death. Biol. Reprod., 2004; DOI: 10.1095/biolreprod.104.029462
5. Hill J.R., Roussel A.J., Cibelli J.B. i wsp.: Clinical and pathologic features of cloned transgenic calves and fetuses (13 case studies). Theriogenology, 1999; 51: 1451-1465
6. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S i wsp.: Bone marrow cells regenerate infarcted myocardium. Nature, 2001; 410: 701-705
7. Wollert K.C., Meyer G.P., Lotz J. i wsp.: Intracoronary autologous bone-marrow cell transfer after myocardial infarction: the BOOST randomised controlled clinical trial. Lancet, 2004; 364: 141-148
8. Lanza R., Moore M.A.S., Wakayama T. i wsp.: Regeneration of the infarcted heart with stem cells derived by nuclear transplantation. Circ. Res. 2004; 94: 820-827
9. Jacobsohn D.A., Duerst R., Tse W., Kletzel M.: Reduced intensity haemopoietic stem-cell transplantation for treatment of non-malignant diseases in children. Lancet, 2004; 364: 156-162
10. Coher Y., Nagler A.: Umbilical cord blood transplantation - how, when and for whom. Blood Rev., 2004; 18: 167-179
11. Willenbring H., Bailey A.S., Foster M. i wsp.: Myelomonocytic cells are sufficient for therapeutic cell fusion in liver. Nat. Med., 2004; 10: 744-748

 

 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły