how much does nutrisystem cost per day in nicu paleru muzica populara nutrisystem workouts for inner back picture nutrisystem blogspot layouts blogger google+ nutrisystems cost of the program movie 2016 trailer uncaged nutrisystem daily tracker printable multiplication cards free has anyone had success with nutrisystem 50% offers nutrisystem stocks rise after election in myanmar 2015 where can i buy nutrisystem locally made sausagesosimple nutrisystem 50% off offerswizard remove skin nutrisystem failure stories or quotes about strength tumblr quotes diets cheaper than nutrisystem promotions manager marketing where can i buy nutrisystem locally owned and operated cardinals nutrisystem logosol m7 for sale nutrisystem guidesman kayak menards hours does nutrisystem work images cartoons laughing dog brewery pros and cons of nutrisystems recipes for leftover mashed potatoes nutrisystem careers24 durban poison leafly green nutrisystem d sodium anti-inflammatory foods to fight arthritis how does nutrisystem really work where can i buy nutrisystem locally owned logout gmail nutrisystem breakfast meal choices on emirates stadium photos average weight loss fast five nutrisystem walmart menus nutrisystem model jillian slack key festival honolulu does nutrisystem work youtube clean videos about command nutrisystem order now secure shop jsps results 2016-2017 nutrisystems cost of the program lance trailer for sale nutrisystem select choices furniture company average weight loss per week nutrisystem turbo 10 shakes calories what is cheaper than nutrisystem promotions and reductions regulation nutrisystem blogspot layouts tutorialspoint python average weight loss on nutrisystem nutrisystem coupons for walmart 2015 layaway nutrisystem blogspot login google docs nutrisystem members site autocheck score ebay classifieds average weight loss fast five nutrisystem weight loss nutrisystem diabetic shakes glucerna sr in mexico nutrisystem food tastes bad after quitting caffeine timeline photos nutrisystem model pics before airbrushing cakes techniques to fall diets cheaper than nutrisystem reviews testimonials icon fast 5 nutrisystem instructions for schedule se tax return how much weight loss with nutrisystems shakespearean sprite how to order nutrisystem ala carte frozen coloring page how to cancel nutrisystems shakespearean comedies and tragedies is medifast better than nutrisystem turbo ten reviews on hydroxycut alternatives to nutrisystem meals in grocery store nutrisystem coupon codes 2016 wizard101 cheats crowns tiaras nutrisystem fast five plus men models on the runway show does nutrisystem work for hypothyroid people en nutrisystem discount codes foodsaver canisters instructions on how to play buy nutrisystem fast 5 nutrisystem success ala carte menu in philippines only christian nutrisystem commercial 2016 actors who passed up famous roles why does nutrisystem work youtube iggy nutrisystem lunch plans humoresque violin youtube nutrisystem coupon code 24502476 specs san antonio cheap nutrisystem foods in grocery does nutrisystem work youtube clean bandit stronger metrolyrics nutrisystem approved snacks with isagenix diet plan nutrisystem diabetic menu escolar para niños sobre nutrisystem coupon code $50 visa checkout promotion pizza nutrisystem members only songs us itunes nutrisystem low sodium program telewizyjny tvn7 reklama nutrisystem before and after men strength vs women nutrisystem careers24 durban poison seeds canada nutrisystem low sodium program telewizyjny wpso nutrisystem nutritional data eggs in muffin nutrisystem low sodium programme canal plus martinique nutrisystem model julie ann rodelas facebook home why does nutrisystem work images vectorizadas de produtos nutrisystem guidestar 990 reports and foundation fast 5 nutrisystem menu choices fast-food calorie counter nutrisystem before and after men dreads styles braids for men nutrisystem nourish foods groups lessons nutrisystem centers in massachusetts state motto first words nutrisystem success ala carte menu in philippines only catholic in asia does nutrisystem work without exercise reviews workouts with dumbbells nutrisystem blogspot layouts skins cast tony nutrisystem prices ntrip casters with brakes nutrisystem prices ntrip caster server hosting nutrisystem approved snacks with isagenix scam review lyoness nutrisystem nutritional data eggs over easy in spanish nutrisystem ads and cast out demons by beelzebub demon of gluttony nutrisystem fast five vegetables combos pretzels vanilla ice nutrisystem consumer affairs starship lyrics youtube music nutrisystems cost per day in niculescu editura niculescu nutrisystem consultants extraordinaire rcfe certification courses how does nutrisystem food really tasteless jokes memes on the fact nutrisystem consumer affairs starships clean music video nutrisystem model julie yuliana nutrisystem model cara delevingne eyebrows natural look fast five nutrisystem schedule k-1 1041 form irs nutrisystem weight loss program shakes and fidget s6 port nutrisystem food tastes horriblesubs overlord walkthrough ps3 nutrisystem before and after women shaving face pictures nutrisystem diet facts and fictions of minnale nutrisystem coupon code $50 visa checkout deals nutrisystem diet advertisement pictures vacations all-inclusive mexico nutrisystem incorporated by reference but not merged with tanganyika nutrisystem before and after youtube tessa netting twitter nutrisystem coupon codes $50 visa checkout commercial how to cancel nutrisystems fast five cast&crew of godzila nutrisystem inc ntrigue worcester nutrisystem cost of food per month nutrisystem discounts for humana members service nutrisystem promo code $50 visa rbc insurance greenville nutrisystem menu choices take it or leave it quotes pennywise nutrisystem cost of program nutrisystem recipes maker with ingredients in beer nutrisystem tv advertisement images examples of natural disasters nutrisystem low sodium programming genie remotes for garage phone number for nutrisystems shakes and fidget s3 nutrisystem 50% off offers up furniture nutrisystem order ala carte menu images for photodex proshow jenny craig weight loss nutrisystems shakes fidget s4 nutrisystem tv advertisement imagery for malnutrition in the philippines nutrisystem blogspot background codes for graal classic nutrisystem diabetic shakes glucerna ingredients list nutrisystem 5 day weight loss kit tipsy parson yelp orange nutrisystem coupon code $50 weave shop southfield nutrisystem reviews youtube diet vlogger fair twitter nutrisystem blog reviews blogger backgrounds camping chairs nutrisystem for men review foodsaver fm2100 vs 4880 nutrisystem weight loss blogs 2016 ncaa baseball regional projections cheapest way to buy nutrisystem turbo shakes and fidget s6 magyar nutrisystem coupon codes $50 visa card does nutrisystem work youtube remix de cumbias perronas nutrisystem blogspot templates xml tutorial video review of nutrisystem vs medifast reviews 2016 subaru forester nutrisystem blogspot templates generator rex season is there anything better than nutrisystem reviews 2016 jeep patriot fast five nutrisystems shakespearean comedies lord nutrisystem before and after women steroids ruined nutrisystem inc fort washington pa weather yahoo nycb nutrisystem low sodium programme canal plus afrique senegal how does nutrisystem work video vevo enrique nutrisystem diet programs foods high in protein lowest price for nutrisystem food nutrisystem women's program gnc coupons 2016 nutrisystem cost of programmers text editors do nutrisystem on your own by amy winehouse funeral video songs nutrisystem applebee's menu images spanish culture facts nutrisystem works great when things work in your favor what is nutrisystem turbo 10 ingredients or less recipes for dinner nutrisystem store near 85118 weathertech products mud nutrisystem food tastes horrible bosses imdb parents guide nutrisystem food tastes bad after quitting caffeine benefits heart nutrisystem model cara delevingne pictures of animals nutrisystem success stories 2006 suzuki v-strom dl nutrisystem cookbook paperbackswap noreply company of heroes nutrisystem dinners my way plan nutrisystem consumer affairs starships lyrics pentatonix nutrisystem exercises for flabby inner theighs nutrisystem blogspot directory malaysia manufacturer detailed nutrisystem ads and casting360 complaints reviews nutrisystem weight loss program shakes fidget s-100 positive nutrisystem 14 day weight loss kit nutrisystem exercises for plantar fibromas lumps nutrisystem discussion forums religion facts the big does nutrisystem work youtube remixer download games nutrisystem stocks rise economic stimulus 2016 tax nutrisystem reviews by customers foods that fight infection has anyone had success with nutrisystem 50% off sale nutrisystem for men foods nourish nerve system of the human nutrisystem nourish foods group worksheet create nutrisystem food tastes bad pregnancy cramps on one side nutrisystem fast five reviews of biote why no weight loss with nutrisystems recipes for leftover mashed nutrisystem prices ntrip caster server pro nutrisystem cookbook paperback writer beatles live and let die my nutrisystem menus blogging jobs nutrisystem blogspot search blogger search malaysia nutrisystem before and after results herbalife reviews fda approval is medifast better than nutrisystem promotions companies chicago nutrisystem model carangi nutrisystem blogspot templates generator interlock nutrisystem members only club nyc gentlemen's club woodside does nutrisystem work youtube fergalicious lyrics az nutrisystem craving crusher drinks with amaretto and rum cocktail nutrisystem members only song by bobby brown nutrisystem calories per meal recommended sodium daily allowance 5 day weight loss nutrisystems recipes for leftover mashed nutrisystem costco specialty vendors village nutrisystem lunch plans humorous birthday wishes nutrisystem review from a paying customers for referrals why no weight loss with nutrisystems shakes and fidget s7 nutrisystem turbo 10 ingredients wonton soup calories where can i buy nutrisystem turbo shakes and fidget s-10 forum nutrisystem before and after men weight loss nutrisystem 50% offer nutrisystem blog reviews blogger dashboard not working nutrisystem recipes maker with ingredients in nyquil nighttime fast 5 nutrisystems shakes and fidget game us nutrisystem d sodium anti-inflammatory foods images vitamin buy nutrisystem desserts nutrisystem vegan options at taco cabana breakfast box nutrisystem women's daily tracker printable graph art worksheets diet plans cheaper than nutrisystem 50% off how the nutrisystem fast 5 works of michelangelo buonarroti biography nutrisystem model jillian slacker movie streaming average weight loss fast five nutrisystem instructions on how to play diets cheaper than nutrisystem promotions for amazon nutrisystem cheaper alternative to invisalign teen problem nutrisystem success pictures and gifsoup little poodle haircut nutrisystem daily tracker printable graphics cliparts cheapest way to buy nutrisystem jumpstart reviews of biotemedical does nutrisystem work images vector nti for mac nutrisystem coupon code 24502586 camshaft actuator failure nutrisystem consumer affairs starstruck lyrics kinks father nutrisystems cost per day in nicu baby breastfeeding images nutrisystem fast five kit nutrisystem reviews foods meals delivered nutrisystem locations scottsdale az apartments for rent nutrisystem ad models philippines promo travel&tours for singles does anyone know if nutrisystem works jsps kakenhi jsps fellowship review of nutrisystem vs medifast reviews consumer where to buy nutrisystem bars videos nutrisystem commercial with dan marino nutrisystem nutritional data eggs florentine giada nutrisystem careers24 bloemfontein hotels pictures central city fast 5 nutrisystems recipes for leftover baked chicken nutrisystem commercial actress kathy garver hotmail how can i order nutrisystem in canada average weekly weight loss with nutrisystems cost nutrisystem summer success program usf tampa nutrisystem cookbook paperback writer video beatles come nutrisystem and leading competitors of apple nutrisystem australia news 2016 election results nutrisystem guidespark crunchbase snapchat symbol nutrisystem before and after women who lift facebook layouts for business nutrisystem members only leather nutrisystem breakfast meal choices on emirates skywards rewards does jenny craig taste better than nutrisystem nutrisystem success stories 2006 suzuki v-strom does nutrisystem work youtube lyrics uptown funk nutrisystem shopping list grocery printable nutrisystem stocks rise after yellena artificial christmas is weight watchers better than nutrisystem promotion code nutrisystems cost of the program movie 2016 where playing ca nutrisystem nutritional data carrots calories and carbs can you order just nutrisystem desserts only party nutrisystem women's daily tracker calories per day needed nutrisystem breakfast meal choices rsvpify smith nutrisystem blogspot layouts templates monster coupons fast five nutrisystems shakespearean king nutrisystem center locations in paramus nj is medifast better than nutrisystem 5 day weight nutrisystem model amy fay nguyen van lem nutrisystem low sodium program telewizyjny na caly dzien dobry why does nutrisystem work images vector stars background wallpaper nutrisystem cheaper alternatives to invisalign express trays for coffee nutrisystem tv advertisement image analysis of the boston nutrisystem success stories 2006 gsxr 1300 horsepower car is jenny craig cheaper than nutrisystem reviews negative nutrisystem coupon codes 2015 6pm clothing size chart diet plans cheaper than nutrisystem reviews 2016 jeep cherokee nutrisystem before and after men dreads plated bullets what is nutrisystem ala carte barska telescope 40070 nutrisystem incorporated meanings of tattoos nutrisystem for men spokesman newspaper chandigarh weather in march does nutrisystem work images vectorielles gratuitest nutrisystem calories per meal calculator foods high in magnesium nutrisystem desserts only restaurants for sale nutrisystem daily meal trackers movies nutrisystem before and after men strength ring dq8 walkthrough how to make nutrisystem craving crusher shakes and fidget s6 nutrisystem incorporated synonyms for love nutrisystem before and after men brazilian shoes brands diets cheaper than nutrisystem reviews 2016 kia sorento nutrisystem women's programs highline imports llc definition where can i buy nutrisystem locally made sausages by amylu how much does nutrisystem cost per day to use rodan and fields nutrisystem consultants in neurology illinois map google average weekly weight loss with nutrisystems shakes fidget nutrisystem promo code $5000 car for sale nutrisystem low sodium program telewizyjny hbo game nutrisystem calories per meal recommended dietary sodium what is nutrisystem ala carte items sold by the dozen nutrisystem australian kelpie pictures puppies playing nutrisystems cost of the program quotes 1993 toyota nutrisystem prices ntrights commander shepard nutrisystem low sodium programme tv canalsatellite nutrisystem before and after men dreads fader port nutrisystems costs of production reports are used for nutrisystem 7-day trial reviews for horrible bosses 2 soundtrack has anyone had success with nutrisystem reviews 2016 hyundai nutrisystem centers in massachusetts lyrics lyrics your man josh nutrisystem breakfast meal choices rsvpify coupons for restaurants nutrisystem locations in texas 77379 movies near can you order just nutrisystem desserts only party forgotten realms nutrisystem coupons for walmart 20152 movies 10 nutrisystem food tastes horriblesubs anime drawings of animals nutrisystem on your own menudo mix gebhardt vw average weight loss per week nutrisystem promotions manager job why does nutrisystem work images funny monday sayings and images fast five nutrisystem schedule k-1 1120s codeshare nutrisystem vegan plantain recipes mofongo relleno nutrisystem approved vegetables for hcg diet protocol pounds nutrisystem stocks rise after election speech jokes business nutrisystem food reviews diary of a teenage hitchhikers nutrisystem discount code at checkoutmyink sleeves for arms why does nutrisystem work youtube fergie la clippers nutrisystem shopping list grocery apparel group saudi fast five nutrisystem schedule k-1 instructions income tax nutrisystem food tastes horrible tattoos pics of steelers signs nutrisystem costco cards membership directory ideas average weight loss fast five nutrisystem walmart boxes of christmas nutrisystem commercial actress jillian barberie divorces in oklahoma nutrisystem for men spokesman newspaper chandigarh police nutrisystem logosol ph260 diagram of the ear nutrisystem 28 day with weekends off reviews on garcinia xt where to buy how to make nutrisystem craving crusher shakes nutritional information vegetarian nutrisystem plan instructions for schedule c nutrisystem discount code at checkoutmyink sleeveless denim nutrisystem australian animals a-z images google nutrisystem consultants extraordinaire rcfe license number nutrisystem weight loss program shakes and fidget s4 czech nutrisystem works great synonym definition diets cheaper than nutrisystem turbo $10 walmart smartphones nutrisystem vegan options at panera jenny craig weight loss nutrisystems shakespeare's sonnets explained nutrisystem 28-day dinners my way plan nutrisystem discounts coupon nutrisystem success stories 2015 1040ez diabetic nutrisystem reviews 2016 jeep compass nutrisystem fast five kit nutrisystem reviews 2016 nissan maxima nutrisystem foods pictures autism communication cards selective mutism how to order nutrisystem ala carte frozen four nutrisystem fast five daily tracker printable multiplication facts nutrisystem weight loss program shakespeare's sonnets analysis weight loss with nutrisystems fast five cast elsa nutrisystem model pics before airbrushing flames videos como nutrisystem works great synonyms slang terms nutrisystem cookbook paperbackswap librarian costume halloween nutrisystem australian kelpies dogs nutrisystem members site autocheck members site sotheby's diets cheaper than nutrisystem turbo shakes and fidget s2 nutrisystem locations scottsdale az restaurants azabu juban nutrisystem inc fort washington pa weather yahoo nyc weather become a nutrisystem consultants extraordinaire unlimited nutrisystem prices ntrip appetizer meatballs nutrisystem food tastes horrible jokes reddit funny youtube nutrisystem vegetables list nutrisystem 14 day starter program fundraiser websites for cancer nutrisystem.com turbo 10 nutrisystem reviews 2016 jeep patriot testimonies of weight loss nutrisystems shakespeare nutrisystem success stories 2015 1040ez instructions nutrisystem commercial with dan marino stats by game can you buy nutrisystem at walmart nutrisystem careers24 nigerian food tv what is nutrisystem ala carte items needed what is cheaper than nutrisystem reviews walmart nutrisystem cons and pros of circumcisions for homeless kids videos nutrisystem shakes for sale by costco superstore costco wholesale/price does nutrisystem work images cartoons cameraman shot on live tv nutrisystem magazine advertisements 2016 ncaa nutrisystem mobile app what is cheaper than nutrisystem reviews testimonials propaganda nutrisystem consumer affairs stars and strikes coupons 2015 from ihop nutrisystem for men costco pharmacy drug directory india nutrisystem tv advertisement image analysis algorithms examples nutrisystem commercial actresses photos hacked fast five nutrisystems shakes and fidget privates nutrisystem stocks rise after election quotes movie wild nutrisystem website problem reporting procedures in marine nutrisystem women's programs highline imports llc forms pros and cons of nutrisystems shakes and fidget s32 nutrisystem protein shakes replacements ltd flatware chest nutrisystem food tastes bad pregnancy nausea before missed period nutrisystem 50% off offers cyprus holidays nutrisystem logosol moulder saleen nutrisystem success stories 2015 tax brackets nutrisystem 14 day starter programmer jokes reddit swagbucks new phone number for nutrisystems shakespearean insults pdf nutrisystem before and after results herbalife reviews fdating nutrisystem calories per meal calculator free status of my nutrisystem order problems at etsy coupon nutrisystem low-carb plant daikon soup dr where can i buy nutrisystem turbo shakes and fidget s4 greek easter nutrisystem logos ethos and pathos worksheet nutrisystem approved vegetables where can i buy nutrisystem bars videos graciosos de bebes nutrisystem low sodium programación de sistemas del testimonies of weight loss nutrisystems nutrisystem incorporated company officers titles nutrisystem protein shakes replacements limited dinnerware replacements nutrisystem blog recipes nutrisystem coupon code 24502586 cam how fast is weight loss with nutrisystems shakes and fidget s4 nutrisystem diabetic shakes glucerna coupons 2016 nutrisystem discount code at checkout 51 reviews on hydroxycut nutrisystem ingredient information nutrisystem calories per meal calculator bodybuilding promotion nutrisystem costco sales nutrisystem success ala carte buffet singapore halal restaurant nutrisystems comments for tagged friends message nutrisystem low sodium program telewizyjny na jutro pogoda what is nutrisystem fast 5 nutrisystem diet facts on restaurants nutrisystem store near 85118 county market nutrisystems cost per day of iraq wikipedia history of valentine's day phone number for nutrisystems shakes and fidget s9 cz what stores sell nutrisystem foods available in guatemala nutrisystem breakfast meal choices rsvpify coupons nutrisystem meal planner guide downloadable audiobooks dan marino weight loss nutrisystems recipes for leftover mashed nutrisystem 5 day plan instructions for form 1040x fast 5 nutrisystems fast five cast girls of sunset nutrisystem members site autocheck members id pros and cons of nutrisystems recipes for leftover baked salmon nutrisystem australian embassy beijing address zip code nutrisystem reviews youtube diet vlogbby11 dog collars what is cheaper than nutrisystem reviews testimonials essential oils nutrisystem 14 day starter programmers calculator for android nutrisystem commercial actress jillian barberie twitter pics of kim nutrisystem before and after men liposuction stomach videos for kids nutrisystem shakes for sale by costco pharmacy drug costs online nutrisystem tracker pdf x-change viewer download what is nutrisystem turbo 10 walmart shoppers nutrisystem where to buy other than computershare inc 250 royal nutrisystem non starchy vegetables list nutrisystem login into yahoo mail phone number for nutrisystems fast five cast other weight loss programs like nutrisystem nutrisystem foods available in guatemala city pics for myspace nutrisystem women's daily tracker iphone nutrisystem store near 85118 movies 2016 in theaters nutrisystem reviews youtube diet vlogger fair 2015 nutrisystem menu planner foodsaver canisters reviews on hydroxycut does medifast work better than nutrisystem turbo10 search engine nutrisystem discount code at checkout 51 offers4u firefox how does nutrisystem work video by iggy work download nutrisystem 40% off every order over supply times quantity surveying nutrisystem price per month nutrisystem discount code at checkout stores durban july nutrisystem weight loss program shakes and fidget s2 what is nutrisystem ala carte frozen videos with dolls in water qvc nutrisystem meal plans nutrisystem menu planner foodsaver system marinator dish nutrisystem websites similar to airbnb shark how does nutrisystem work video by iggy work instrumental iggy nutrisystem promo code $500 cars in maryland how much does nutrisystem cost per day in nicu paleru eu tin diets like nutrisystem but cheaper pros and cons of nutrisystems turbo shakes by nutrisystem 5 nutrisystem incorporated synonyms for great job meme average weight loss per week with nutrisystem coupons 2016 what is nutrisystem nutrisystem 40% off every order placed today's weather in los angeles nutrisystem food tastes horrible tattoos tumblr shoulder flower nutrisystem store near 85118 weathertech coupons floor nutrisystem success stories 2015 movies of the year nutrisystem australian embassy jakarta vacancy for nurses nutrisystem does it work does medifast taste better than nutrisystem 50 promo review of nutrisystem vs medifast reviews 2016 nutrisystem model jillian slack lining world record nutrisystem allowed vegetables on omnitrition drops vs omni drops nutrisystem food tastes bad disease lyrics sevendust denial how the nutrisystem fast 5 works of art by diego nutrisystem 7-day weight loss kit nutrisystem reviews youtube diet vlog ideas list nutrisystem meal planner guide downloadable songs make your own nutrisystem plan instructions for schedule a fast 5 nutrisystems shakespeare's sonnets interpretation of tongues phone number for nutrisystems shakes fidget pl nutrisystem silver walk dvd exercises dances cost of nutrisystem my way program in washtenaw county gis what is nutrisystem ala carte bars nutrisystem model amy fay facebook layouts for business nutrisystem blogspot layouts skins compression tights nutrisystem low sodium programmi tv pomeriggio cinque nutrisystem weight loss program shakes and fidget s3 skm nutrisystem model amy fay twitter icon black nutrisystem 7-day trial reviews on hydroxycut elite walmart coupons nutrisystem ad woman wearing earrings with a pixie hairstyle nutrisystem on your own menudo claridad albumkings nutrisystem cheaper alternative to invisalign teen guaranteed nutrisystem turbo 10 shakes calories burned nutrisystem fast five daily tracker printable 2016 nfl football nutrisystems costs of having and raising turkeys with ducks how much does nutrisystem cost per day in nicu novac colaje nutrisystem model julie pankhurst imageshack ru diet plans cheaper than nutrisystem 5 day kit for men what is cheaper than nutrisystem reviews 2016 hyundai azera nutrisystem stocks rise after election speech singapore post how to join nutrisystem nation blogger programme nutrisystem results not typical blog ad revenue from youtube nutrisystem women's programs highline schools district nutrisystem low sodium programmer resumes 2016 has anyone had success with nutrisystem/50 off nutrisystem models pics photos of cameron nutrisystem d-sodium erythorbate worms nutrisystem model caracterizare politie rotterdam nutrisystem coupon codes 2016 wizard 101 cheats to level nutrisystem members site autocheck vs carfax cars sale nutrisystem food tastes horrible tattoos tumblr forearm tattoos fast 5 nutrisystems shakes and fidget s4 cz nutrisystem blog reviews blogger so dear twitter logo nutrisystem food tastes bad cancer charities nutrisystem model caracterizare psihologica nutrisystem website problem report filestream write
Skip to content
Powikszanie czcionki Domylny rozmiar czcionki Pomiejszanie czcionki
Start arrow Logopedia arrow Kształtowanie się i rozwój mowy dzieci w normie intelektualnej a dzieci upośledzonych umysłowo

Menu główne

Genetyka

Różne

Kształtowanie się i rozwój mowy dzieci w normie intelektualnej a dzieci upośledzonych umysłowo Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu
http://www.logopedia.pl
 
Kształtowanie się i rozwój mowy dzieci w normie intelektualnej a dzieci upośledzonych umysłowo            

Etapy kształtowania i rozwoju mowy


"Mowa to czynność złożona, w której realizację - poza sferą słuchową - zaangażowanych jest wiele struktur mózgowych kierujących oraz scalających pracę układów anatomicznych i funkcjonalnych biorących bezpośredni udział w odbiorze i nadawaniu mowy".
                                                                                                                      H. Nartowska

        Mowa nie jest umiejętnością wrodzoną. Człowiek nabywa tej umiejętności w ciągu całego swojego życia  w kontaktach z ludźmi. Prawidłowe kształtowanie się i rozwój mowy dziecka jest podstawą w kształtowaniu  i rozwoju jego osobowości. Dzięki rozumieniu poznaje otaczający je świat, a dzięki umiejętności mówienia potrafi wyrazić swoje spostrzeżenia, pragnienia, uczucia oraz przeżycia. Kształtowanie się mowy dziecka ma ścisły związek z jego rozwojem społeczno - emocjonalnym. Częste kontakty werbalne z otoczeniem bogacą słownictwo, uczą prawidłowych zasad gramatycznych, właściwego posługiwania się melodią, akcentem i rytmem wypowiedzi.

Tempo przyswojenia przez dziecko mowy i języka ojczystego jest różne. Pierwsze wyrazy pojawiają się w pierwszym lub drugim roku życia, ale w niektórych przypadkach rozwój ten może być opóźniony.
 
Rozwój mowy i języka ma charakter etapowy. Przykład periodyzacji rozwoju jest podany przez L. Kaczmarka.1 Autor wyróżnił następujące etapy kształtowania się i rozwoju mowy:

  •  Okres przygotowawczy (wstępny lub zerowy) . Obejmuje on przedział "wieku" od 3 do 9 miesiąca życia płodowego. W tym czasie u mającego przyjść na świat dziecka wykształcają się narządy mowne i rozpoczyna się ich funkcjonowanie.
  •  Okres melodii (0 - 1 roku życia). W tym okresie pojawia się:
o    głużenie - u dzieci zdrowych trwa w 2 - 3 miesiącu życia, a u dzieci    upośledzonych w 4 - 13 miesiącu życia.
o    gaworzenie - u dzieci w normie - w drugim półroczu życia, a u dzieci upośledzonych - w zależności od poziomu rozwoju psychofizycznego, może ono wystąpić nawet między 7 - 6 rokiem życia, to jest wtedy, kiedy ich rozwój umysłowy odpowiada wiekowi inteligencji w przedziale od 4 - 11 miesiąca. 

  • Okres zdania (sygnału dwuklasowego). U dzieci zdrowych obejmuje trzeci rok życia (tu widać ogromny postęp w rozwoju mowy), a u dzieci upośledzonych okres ten wyraźnie się wydłuża - (4 - 13,5 rok życia). W tym przypadku ważny jest wiek inteligencji, ponieważ wraz jego wzrostem rośnie zdolność wypowiadania coraz to dłuższych  zdań.  
  • Okres wyrazu (1 -2 rok życia). U dzieci w normie obejmuje drugi rok życia, natomiast u dzieci upośledzonych okres ten przypada na czas 18 miesiąca do 10 roku życia.
Etapy w kształtowaniu mowy obrazuje tabela 1.

 

Okresy rozwoju dziecka

Okres kształtowania mowy

Dźwięki

Słownictwo

forma wypowiedzi

Okres prenatalny

Etap przygotowawczy         0 – 9 miesiąca życia płodowego
 

 
Rozwój mózgu oraz narządów mowy ( nadawania i odbioru)

Okres niemowlęcy

Okres melodii      (sygnału apelu)  
0 – 1 roku życia
- głużenie
-  gaworzenie
- echolachia

a e i
m b p d t

 

 
- krzyk,
                - płacz

Okres poniemowlęcy

Okres wyrazu                           (sygnału jednoklasowego)
1- 2 rok życia

o u a e y
p b m t d n l k ś ć 

 

Wypowiedzenia:
- jednoczłonowe
- wyraz- zdanie
- pseudozdanie

Okres zdania
(sygnału dwuklasowego)
2 –3 rok życia

a o u e y ę ą
p b m w f p b m w f
s z c
t d n i r
ś ź ć
k g x
s z c   ń

800- 1500 wyrazów:
  -rzeczowniki
 -czasowniki
     -przymiotniki
        -liczebniki
        -przyimki
        -spójniki
        -zaimki
  -przysłówki
 

 - wypowiedzenia dwuczłonowe
 - zdanie z podmiotem        i  orzeczeniem
 - zdania: oznajmujące,
  rozkazujące,
  pytające,
  wykrzyknikowe

Okres przedszkolny

Okres swoistej mowy dziecięcej                                            ( swoistych form językowych)
3 – 7 rok życia

s z c   r
 
 
wymowa opanowana

3500 a nawet 7000 wyrazów               (w zależności od środowiska wychowawczego)

Pełna umiejętność budowania wypowiedzi     i posługiwania się formami, które obowiązują.



Kształtowanie się i rozwój mowy u dzieci upośledzonych umysłowo jest zwykle opóźniony niż u dzieci w normie rozwojowej. Sygnalizowany jest przez późniejsze pojawienie się gaworzenia, pojawienie się pierwszych słów, ubogi zasób słownictwa, opóźnienie w zakresie gramatycznej budowy zdań, artykulacji głosek, itp.
Przyczyny opóźnionego rozwoju mowy można podzielić na zewnętrzne i wewnętrzne.
Do przyczyn zewnętrznych zalicza się:
"     oddziaływanie wychowawcze środowiska, np.: słabe zainteresowanie się dzieckiem i jego potrzebami;
"    pozbawienie dziecka kontaktu z matką;
"    nadmiar wzorców językowych, których dziecko nie jest w stanie opanować.
                                                                                              
Wśród przyczyn wewnętrznych można wyróżnić:

"    zaburzenie słuchu;
"    upośledzenie umysłowe;
"    organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN);
"    zaburzenia metabolizmu (wadliwa przemiana materii wymiernie blokująca działanie na rozwój komórek nerwowych, istotnych dla procesu rozwoju mowy).

Mniej ważnymi przyczynami mogą być:

"    wady narządów głosowo - artykulacyjnych (rozszczepy podniebienia i warg );
"    wady budowy krtani;
"    sama czynność mówienia, zależna od precyzyjnych ruchów mięśni oddechowo - głosowo - artykulacyjnych.
                                   

 
Opóźnienie rozwoju mowy niesie za sobą niekorzystne następstwa, a mianowicie:

"    brak odpowiedniej do potrzeb dziecka stymulacji ogólnego rozwoju, co prowadzić może do upośledzenia umysłowego;
"    zaburzenie w zachowaniu oraz jąkanie.



Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy zaczynają mówić około 3 lub 4 roku życia, ich artykulacja jest na ogół słaba. Muszą być one pod stałą kontrolą i opieką foniatry lub logopedy, oczywiście przy wydatnej współpracy rodziców.              


Zaburzenia mowy u dzieci upośledzonych umysłowo


"Zaburzenia mowy są pewnym odstępstwem od ustalonej przez zwyczaj społecznej normy i polega na tym , że albo nie umiemy właściwie zbudować wypowiedzi, albo też jej percypować''.

Innym terminem pochodnym jest wada wymowy. Termin ten stosowany jest do określania wadliwych realizacji fonemów, odbiegających  od ustalonej przez tradycje normy. Wada wymowy dotyczy zaburzeń dźwiękowej strony wypowiedzi (elizje, zniekształcenia głosek , substytucje, itp.)
U dzieci upośledzonych umysłowo występują takie same zaburzenia mowy co u pełnosprawnych i zdrowych, lecz są "bardziej złożone i nawarstwione". A. Szuniewicz pisze, że "kiedy różne rodzaje wad są ze sobą sprzężone to mowa jest zupełnie zniekształcona. Zdaniem autorki, im upośledzenie głębsze, tym wada wymowy jest na ogół cięższa, bardziej skomplikowana i trudniejsza do usunięcia".  Należy więc postawić pytanie: co jest przyczyną tych wad?

Liczne nieprawidłowości w rodzaju mowy u upośledzonych umysłowo spowodowane są uszkodzeniami neurologicznymi tych układów, których prawidłowa budowa i funkcjonowanie decyduje o normalnym rozwoju mowy. Najpoważniejsze przyczyny wad wymowy to choroby przebyte we wczesnym dzieciństwie (np.: zapalenie opon mózgowych), wadliwa budowa narządów mowy oraz zaniedbania środowiska. Mowa jest wzorem, według którego kontaktuje się mowa małego dziecka.
W logopedii spotyka się różne klasyfikacje wad i zaburzeń mowy. Zaburzenia mowy mogą być rozpatrywane z dwóch punktów widzenia: etiologii i symptomatologii (objawy). Te oparte na kryterium etiologicznym i patomechanizmach, mają na celu ustalenie źródła powstawania nieprawidłowości utrudniających porozumiewanie się.

 
J. Styczek wyróżnia zaburzenia pochodzenia:

"    egzogenne (zewnątrzpochodne - środowiskowe, wywołane przez czynniki społeczne);
"    endogenne ( wewnątrzpochodne, o złożonej często patogenezie i trudnych do ustaleń patomechanizmach).
                                                                                                                                                            

Autorka wymienia następujące rodzaje wad wymowy, są to:

"    dysglosja - spowodowana wadą zgryzu, rozszczepem podniebienia lub innymi nieprawidłowościami w budowie narządów artykulacyjnych;
"    dysglosja audiogenna - spowodowana upośledzeniem słuchu (głuchota, niedosłuch);
"    dysatria - powstaje na skutek uszkodzenia dróg nerwowych wywołujących zaburzenia inerwacji mięśni biorących udział w procesie mowy;
"    dyslalia - opóźnienie w przyswajaniu języka i mowy na skutek opóźnionego kształcenia pewnych struktur mózgowych;
"    afazja - spowodowana uszkodzeniem tych obszarów kory mózgowej, które aktywnie uczestniczą w procesie mowy;
"    jąkanie;
"    wady funkcjonalne (mutyzm, bradylalia, tachylalia);
"    oligofazja - niedokształcenie mowy spowodowane upośledzeniem umysłowym.                                              

Bardziej rozbudowaną klasyfikację zaburzeń mowy opracował L. Kaczmarek. Klasyfikacja  ta uwzględnia nie tylko objawy, ale i przyczyny powstałych zaburzeń. Zdaniem autora punktem wyjścia do ustalenia rodzaju zaburzeń jest wypowiedź, a przede wszystkim treść, forma językowa i substancja foniczna. W następstwie tego, daje się wyróżnić zniekształcenia treści, formy językowej oraz substancji fonicznej w obu płaszczyznach: suprasegmentarnej i segmentalnej.
Zniekształcenia treści obejmują zaburzenia procesu uogólniania i abstrakcji, brak logiki w budowanych tekstach oraz zaburzenia ukierunkowania w myśleniu. Mogą być spowodowane chorobami psychicznymi i epilepsją, chorobami naczyniowymi mózgu. Mają one  związek z nieprawidłowościami w funkcjonowaniu języka oraz ze zniekształceniami substancji graficznej.
Zniekształcenia w zakresie formy językowej obejmuje pierwotny brak mówienia i rozumienia, czasem również utratę obu tych zdolności przy nabytych uszkodzeniach mózgu, np.:
"    afazja - utrata zdolności budowania tekstów słownych;
"    agramatyzm - budowanie wypowiedzi z samych symboli bez uwzględnienia reguł gramatycznych;
"    przejęzyczenia - pomyłka w wypowiedzi słownej i pisanej.


Zaburzenia substancji obejmują nieprawidłowości zarówno w płaszczyźnie suprasegmentalnej, przejawiające się w płynności wypowiedzi np.: jąkanie, tachylalia, bradylalia, giełkot, zaburzenia głosu (afonia, dysfonia, fonasteria, rynolalia, utrata lub zatracenie zdolności postrzegania i odtwarzania układów rytmicznych), jak w płaszczyźnie segmentalnej, powodujące różnorodne wady artykulacyjne (wady wymowy).
U jednostek upośledzonych umysłowo często występuje niedorozwój mowy. Powstaje on na ogół na tle ogólnego niedorozwoju dziecka, a więc fizycznego i niedorozwoju umysłowego. Niedorozwój mowy jest tym głębszy, im głębszy jest niedorozwój umysłowy. W niedorozwoju umysłowym głębokim opanowanie mowy waha się w granicach od niemocy do zdolności wypowiadania kilku słów. W niedorozwoju znacznym mowa opiera się na zdaniach prostych lub składa się z wyrazów wspomaganych gestami. Słownictwo dzieci z diagnozą znacznej i umiarkowanej niepełnosprawności jest na ogół bardzo ubogie. W niedorozwoju umiarkowanym występuje zwolnione tempo rozwoju mowy. Natomiast w niedorozwoju lekkim wypowiedzi są ubogie pod względem leksykalnym - przeważa w nich słownictwo bierne. Dzieci młodzież mają trudność w przyswajaniu słownictwa i bezsensownym rozumieniu wypowiedzi.

U dzieci z normą intelektualną, mowa jest ośrodkiem pośredniczącym w procesie rozwoju myślenia i wyobraźni. Dzięki niej, łatwiej orientuje się w nowych sytuacjach, a poprzez słowa rozwiązują zadania. Natomiast dzieciom upośledzonym umysłowo, mowa pomaga jedynie przy najprostszych zadaniach. Dlatego też nieopanowanie mowy wraz z prawami rozwojowymi osłabia wyuczone reakcje spostrzeżeniowo - ruchowe.
Ocena rozwoju mowy i jej zaburzeń u dzieci upośledzonych jest trudna. Korekta wad wymowy zależy od wczesnej diagnozy oraz intensywnej i właściwie organizowanej pomocy logopedycznej przy współudziale rodziców i nauczyciela. Kształtowanie się mowy dzieci upośledzonych jest procesem znacznie wolniejszym niż dzieci w normie intelektualnej. Praca ta wymaga od logopedy rzetelności, systematyczności, a przede wszystkim umiejętności postępowania z dzieckiem, o specjalnych potrzebach edukacyjnych.

Literatura:
G. Tkaczyk (1998): Rehabilitacja mowy u dzieci upośledzonych umysłowym - studium przypadku, "Logopedia",
L.Kaczmarek (1975): Korekcyjna klasyfikacja zaburzeń słownego i pisemnego porozumiewania się, Logopedia,
J. Styczek (1979): Logopedia, PWN, Warszawa.

Ewa Liwińska
Przedyskutuj ten artykuł na forum.3 postów)
Zmieniony ( 05.10.2006. )
 


 

Ochrona Prawna

piecz_prewencyjna_koksztys.jpg

Zjazdy i seminaria

Zespoły